Albert Eynshteyn
Boshqa nomlari: Albert Einstein, Альберт Эйнштейн
Germaniyada tugʻilgan nazariy fizik, maxsus va umumiy nisbiylik nazariyalarining muallifi. Fotoeffekt qonunini kashf etgani uchun 1921-yil boʻyicha fizika Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.
Albert Eynshteyn 1879-yilda Germaniyaning Ulm shahrida tugʻilgan nazariy fizik. 1905-yilda u maxsus nisbiylik nazariyasini eʼlon qildi, 1915-yilda umumiy nisbiylik tenglamalarini taqdim etdi. Fotoeffektni tushuntirgani uchun 1921-yil boʻyicha fizika Nobel mukofotini oldi. Umrining ikkinchi yarmida AQShda, Prinstondagi ilgʻor tadqiqotlar institutida ishladi.
Bolaligi va taʼlimi
Albert Eynshteyn 1879-yil 14-martda Ulmda tugʻilgan. Otasi Germann Eynshteyn elektr jihozlari bilan shugʻullangan, onasi Paulina Kox edi. Oila 1880-yilda Myunxenga koʻchdi, u yerda ota elektrotexnika korxonasi ochgan. Eynshteyn oʻzi eslashicha, besh yoshida otasi koʻrsatgan kompas uni magnit kuchlariga qiziqtirib qoʻygan.
1895-yilda u Syurixdagi Federal politexnika maktabiga kirish imtihonini topshirdi; fizika va matematikadan yaxshi natija koʻrsatgan boʻlsa-da, boshqa fanlardan oʻtmadi. Aarau shahridagi kanton maktabida bir yil oʻqidi va 1896-yilda politexnika maktabiga qabul qilindi. 1900-yilda matematika va fizika oʻqituvchisi diplomini oldi. Akademik lavozim topa olmagach, 1902-yilda Bern shahridagi patent idorasiga ekspert boʻlib kirdi. Shveysariya fuqaroligini 1901-yilda olgan edi.
1905-yilgi maqolalar
1905-yilda «Annalen der Physik» jurnalida Eynshteynning toʻrtta maqolasi chop etildi. Ular patent idorasida ishlayotgan paytda yozilgan.
Birinchi maqolada yorugʻlik energiya porsiyalari — kvantlar (keyinchalik fotonlar) shaklida tarqaladi, degan taxmin keltirilgan. Shu taxmin asosida fotoeffekt, yaʼni yorugʻlik taʼsirida metalldan elektronlar chiqishi tushuntirildi.
Ikkinchi maqola suyuqlikdagi mayda zarrachalarning betartib harakati — Broun harakatiga bagʻishlangan. Eynshteyn bu harakatni molekulalar urilishi bilan bogʻlab, uni hisoblash formulasini berdi. Bu hisoblar keyinroq tajribada, jumladan Jan Perren ishlarida tekshirildi va atomlar mavjudligini tasdiqlovchi dalillardan biri boʻldi.
Uchinchi maqolada maxsus nisbiylik nazariyasi bayon qilingan. Unga koʻra fizika qonunlari barcha inersial sanoq sistemalarida bir xil, yorugʻlikning vakuumdagi tezligi esa kuzatuvchi harakatidan qatʼi nazar doimiy. Bundan vaqt va masofa oʻlchovlari kuzatuvchiga bogʻliq ekani kelib chiqadi.
Toʻrtinchi, qisqa maqolada jismning energiyasi uning massasiga bogʻliqligi koʻrsatilgan; keyinchalik bu bogʻliqlik E=mc² koʻrinishida yozila boshlagan.
Umumiy nisbiylik nazariyasi
Eynshteyn 1909-yildan Syurixda, 1911-yildan Pragada, 1912-yildan yana Syurixda dars berdi. 1914-yilda Berlinga koʻchib, Prussiya Fanlar akademiyasining aʼzosi va Berlin universiteti professori boʻldi. Gravitatsiya masalasi ustida u 1907-yildan ishlay boshlagan.
1915-yil noyabrida u Prussiya Fanlar akademiyasida umumiy nisbiylikning gravitatsiya maydoni tenglamalarini taqdim etdi. Nazariyaga koʻra, massa fazo-vaqt geometriyasini egriltiradi, jismlar esa shu egrilik boʻylab harakatlanadi. Nazariya Merkuriy orbitasining Nyuton mexanikasi tushuntira olmagan siljishini izohladi. 1919-yil 29-mayda Quyosh toʻliq tutilganda Artur Eddington va boshqa astronomlar ekspeditsiyalari yulduz nurlarining Quyosh yonidan oʻtganda ogʻishini oʻlchadi; natijalar Eynshteyn bashoratiga mos kelgani eʼlon qilingach, u dunyo matbuotida keng tilga olindi.
Kvant nazariyasiga qoʻshgan ishlari
Eynshteyn nisbiylikdan tashqari kvant nazariyasi rivojida ham qatnashgan. 1907-yilda u kvant gʻoyasini qattiq jismlarning issiqlik sigʻimiga qoʻllab, past haroratlarda sigʻimning kamayishini tushuntirdi. 1917-yilda atomlarning majburiy (stimullangan) nurlanishi haqida maqola yozdi; bu hodisa keyinchalik lazerlarning ishlash asosi boʻldi. 1924–1925-yillarda hind fizigi Satyendra Bose bilan birga zarralar statistikasi ustida ishladi; natija Bose–Eynshteyn statistikasi nomini olgan.
Biroq kvant mexanikasining ehtimollik talqiniga Eynshteyn qarshi chiqdi. U 1927-yildan Solvey kongresslarida Nils Bor bilan bahslashdi, 1935-yilda Boris Podolskiy va Natan Rozen bilan birga kvant mexanikasining toʻliqligi haqida «EPR» maqolasini eʼlon qildi. Bu bahs keyinchalik tajribalar bilan tekshirildi va amaliy kvant fizikasida hozir ham oʻrganiladi.
Nobel mukofoti
1921-yil boʻyicha fizika Nobel mukofoti Eynshteynga «nazariy fizikaga xizmatlari va xususan fotoeffekt qonunini kashf etgani uchun» berildi. Mukofot unga 1922-yilda topshirildi. Nobel qoʻmitasi nisbiylik nazariyasini mukofot sababi sifatida koʻrsatmagan.
Prinston yillari
1933-yilda Germaniyada natsistlar hokimiyatga kelgach, yahudiy olimlarga qarshi tazyiqlar boshlandi. Eynshteyn Germaniyaga qaytmaslikka qaror qilib, AQShga koʻchdi va Nyu-Jersi shtatidagi Prinston ilgʻor tadqiqotlar institutida ishladi. 1940-yilda Amerika fuqaroligini qabul qildi.
Prinstonda u elektromagnetizm va gravitatsiyani yagona nazariyada birlashtirishga urindi, ammo bu ish yakunlanmadi. Shuningdek, Nils Bor bilan kvant mexanikasining ehtimollik talqini haqida uzoq yillar bahslashdi: Eynshteyn nazariyaning bu talqinini toʻliq deb hisoblamagan.
Albert Eynshteyn 1955-yil 18-aprelda 76 yoshida Prinston kasalxonasida aorta anevrizmasi tufayli vafot etdi.
Oilasi
1903-yilda Eynshteyn Syurix politexnika maktabida birga oʻqigan serb matematigi Mileva Marichga uylandi. Ularning ikki oʻgʻli — Hans Albert (1904) va Eduard (1910) tugʻildi; 1902-yilda tugʻilgan qizi Liezerl haqida maʼlumot kam saqlangan. Er-xotin 1919-yilda ajrashdi. Rasmiy hujjatlarga koʻra, ajralish shartnomasida Nobel mukofoti puli Marichga berilishi kelishilgan edi. Shu yili Eynshteyn amakivachchasi Elza Eynshteynga uylandi; Elza 1936-yilda vafot etdi.
Jamoat faoliyati
Eynshteyn urushga qarshi va fuqarolik huquqlarini himoya qiluvchi chiqishlari bilan ham tanilgan. 1939-yil avgustida u fizik Leo Szilard tayyorlagan xatga imzo chekib, AQSh Prezidenti Franklin Ruzveltga Germaniyaning uran bilan bogʻliq tadqiqotlari haqida ogohlantirgan. Keyinchalik u atom quroli ishlatilganidan afsuslanganini bildirgan. U Sionizm va Quddusdagi Ibroniy universitetini qoʻllab-quvvatlagan; 1952-yilda Isroil prezidentligi taklif qilingan boʻlsa-da, rad etgan.
Taʼsiri
Eynshteynning tenglamalari kosmologiyada koinot modellarini tuzishda ishlatiladi. Sunʼiy yoʻldosh navigatsiyasi tizimlarida (GPS) soat hisoblariga nisbiylik tuzatmalari kiritiladi. Fotoeffekt hodisasi esa quyosh batareyalari va fotoelementlarda qoʻllanadi.
Asosiy yutuqlari
- 01 1905-yilda maxsus nisbiylik nazariyasini eʼlon qildi va massa bilan energiya bogʻliqligini ifodalovchi E=mc² formulasini keltirdi.
- 02 Yorugʻlikning energiya porsiyalari — kvantlar koʻrinishida tarqalishi gipotezasi asosida fotoeffekt hodisasini tushuntirdi.
- 03 1915-yilda gravitatsiyani fazo-vaqt egriligi orqali tavsiflovchi umumiy nisbiylik tenglamalarini taqdim etdi.
- 04 1921-yil boʻyicha fizika Nobel mukofotini «nazariy fizikaga xizmatlari va xususan fotoeffekt qonunini kashf etgani uchun» oldi (mukofot 1922-yilda topshirilgan).
Xronologiya
-
1879
Germaniyaning Ulm shahrida Germann Eynshteyn va Paulina Kox oilasida tugʻildi.
-
1896
Syurix Federal politexnika maktabiga qabul qilindi.
-
1900
Politexnika maktabini matematika va fizika oʻqituvchisi diplomi bilan tamomladi.
-
1902
Bern shahridagi Shveysariya patent idorasida ekspert boʻlib ishlay boshladi.
-
1905
«Annalen der Physik» jurnalida fotoeffekt, Broun harakati, maxsus nisbiylik va massa-energiya bogʻliqligi haqidagi toʻrtta maqolasini eʼlon qildi.
-
1914
Berlinga koʻchib, Prussiya Fanlar akademiyasi aʼzosi va Berlin universiteti professori boʻldi.
-
1915
Prussiya Fanlar akademiyasida umumiy nisbiylikning gravitatsiya maydoni tenglamalarini taqdim etdi.
-
1919
Quyosh tutilishi kuzatuvlari natijalari Eynshteyn bashorat qilgan yorugʻlik ogʻishiga mos keldi.
-
1933
Germaniyada natsistlar hokimiyatga kelgach, AQShga koʻchib, Prinstondagi ilgʻor tadqiqotlar institutida ishlay boshladi.
-
1955
Prinston kasalxonasida 76 yoshida vafot etdi.
Koʻp beriladigan savollar
Eynshteyn Nobel mukofotini nima uchun olgan?
Mukofot matnida «nazariy fizikaga xizmatlari va xususan fotoeffekt qonunini kashf etgani uchun» deyilgan. Nisbiylik nazariyasi uchun mukofot berilmagan. 1921-yilgi mukofot uni oʻsha yili emas, 1922-yilda topshirilgan.
E=mc² nimani anglatadi?
Formula jismning tinch holatdagi massasi bilan uning energiyasi oʻzaro bogʻliq ekanini koʻrsatadi: energiya massa va yorugʻlik tezligi kvadratining koʻpaytmasiga teng. Eynshteyn buni 1905-yilda alohida qisqa maqolada keltirgan.
Maxsus va umumiy nisbiylik nazariyalari nimasi bilan farq qiladi?
Maxsus nisbiylik (1905) inersial (tezlanishsiz harakatlanayotgan) sanoq sistemalarini va yorugʻlik tezligining doimiyligini oʻrganadi. Umumiy nisbiylik (1915) gravitatsiyani massa tufayli fazo-vaqtning egrilanishi sifatida tushuntiradi.
Nisbiylik nazariyasi qachon tajribada tasdiqlangan?
1919-yil 29-may kuni Quyosh toʻliq tutilganda Artur Eddington va boshqa astronomlar ekspeditsiyalari yulduz nurlarining Quyosh yonidan oʻtganda ogʻishini oʻlchagan. Natijalar Eynshteyn hisob-kitobiga mos kelgan.
Eynshteyn nega Germaniyani tark etgan?
1933-yilda natsistlar hokimiyatga kelgach, yahudiy olimlarga tazyiq boshlandi. Eynshteyn Germaniyaga qaytmaslikka qaror qilib, AQShga koʻchdi va umrining oxirigacha Prinstonda ishladi.
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica: Albert Einstein
- Pais, Abraham. Subtle is the Lord: The Science and the Life of Albert Einstein
- Nobel Prize: Albert Einstein - Biographical
- Nobel Prize: Albert Einstein - Facts (1921 fizika mukofoti)
Rasm: Ferdinand Schmutzer; Adam Cuerden (tiklash) · Public Domain