Abdurauf Fitrat
Boshqa nomlari: Fitrat, Abdurauf Abdurahim oʻgʻli Fitrat
Buxoro jadidlarining yetakchilaridan biri, oʻzbek adabiyotshunosligi va dramaturgiyasining ilk namoyandasi, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumati aʼzosi. 1938-yilda otib tashlangan.
Abdurauf Fitrat 1886-yilda Buxoro shahrida savdogar oilasida tugʻilgan (manbalarda tugʻilgan yili 1884–1886 deb koʻrsatiladi). U Buxoro jadidlarining yetakchilaridan biri, yozuvchi, dramaturg, tilshunos va davlat arbobi. Fitrat Buxoro Xalq Sovet Respublikasi hukumatida ishlagan, keyinchalik oʻzbek adabiyoti va tili boʻyicha ilmiy asarlar yozgan. 1938-yilda otib tashlangan.
Bolaligi va Istanbuldagi yillari
Fitrat avval Buxorodagi eski maktabda, soʻngra Mir Arab madrasasida oʻqigan. Arab va fors tillarini oʻrganib, mumtoz Sharq adabiyotini mutolaa qilgan.
1909–1910-yillarda «Tarbiyai atfol» jamiyati koʻmagida Istanbulga bordi va 1913-yilgacha shu yerda tahsil oldi. Fors tilidagi «Munozara» asari (1911) va «Sayha» sheʼriy toʻplami Istanbulda bosildi; manbalarda ularning nashr yillari turlicha koʻrsatiladi. Bu kitoblar Buxoroga yashirin olib kelinib, yoshlar orasida tarqaldi. «Bayonoti sayyohi hindi» asarida u hind sayyohi tilidan oʻlkaning qoloqligini tanqid qildi. 1915–1916-yillarda Bokuda «Rohbari najot» va «Oila» asarlari chiqdi.
Buxoro jadidchiligi va davlat ishlari
Fitrat Buxoroga qaytgach, yangi usul maktablarini yoyish, taʼlimni isloh qilish tarafdori boʻlib chiqdi va «Yosh buxoroliklar» harakati yetakchilaridan biriga aylandi.
1920-yil sentyabrida Buxoro amirligi agʻdarilib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzilgach, Fitrat hukumatda ishladi: 1921-yildan maorif noziri, 1922-yildan tashqi ishlar noziri boʻldi (manbalarda lavozim yillari turlicha berilgan). Buxorodan yetmishga yaqin yoshning Germaniyaga oʻqishga yuborilishiga u koʻmaklashgan. 1921-yil mart oyida u oʻqitishni fors tilidan oʻzbek tiliga oʻtkazish haqida buyruq bergan.
Ilmiy va adabiy faoliyati
1920-yillarning oʻrtalaridan Fitrat asosan ilmiy va adabiy ish bilan shugʻullandi, oliy oʻquv yurtlarida professor sifatida dars berdi. «Sarf» va «Nahv» (1924–1925) darsliklarida oʻzbek tili grammatikasini bayon qildi.
«Oʻzbek adabiyoti namunalari» (1928) majmuasida Yusuf Xos Hojib, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy va boshqa shoirlar asarlaridan namunalar berilgan. Dramalaridan «Chin sevish» (1920), «Hind ixtilolchilari» (1923), «Abulfayzxon» (1924) va «Arslon» mashhur. «Abulfayzxon»da Buxoro xoni Abulfayzxon davridagi saroy fojialari tasvirlanadi.
Qatagʻon
1930-yillarda Fitrat asarlari mafkuraviy tanqidga uchradi, u millatchilikda ayblandi. 1937-yil 24-aprelda Toshkentda hibsga olindi, 1938-yil 4-oktyabrda Toshkentda otib tashlandi. 1956-yilda oqlandi.
Asosiy yutuqlari
- 01 1909–1910-yillarda Istanbulga borib, 1913-yilgacha oʻqidi; u yerda «Munozara» va «Sayha» asarlari bosildi.
- 02 Buxoro Xalq Sovet Respublikasida maorif va tashqi ishlar noziri lavozimlarida ishladi.
- 03 «Chin sevish», «Hind ixtilolchilari», «Abulfayzxon» kabi dramalar yozdi.
- 04 «Sarf» va «Nahv» darsliklarini hamda «Oʻzbek adabiyoti namunalari» (1928) majmuasini tuzdi.
Xronologiya
-
1886
Buxoro shahrida savdogar Abdurahim oilasida tugʻildi (manbalarda 1884–1886 yillar koʻrsatiladi).
-
~1910
Tarbiyai atfol jamiyati yordamida Istanbulga bordi va tahsil olishni boshladi.
-
1911
Istanbulda «Munozara» asari bosildi.
-
1920
Buxoro amirligi agʻdarilib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi; Fitrat yangi hukumat ishida qatnashdi.
-
1921
Respublikada maorif noziri boʻldi.
-
1924
«Abulfayzxon» dramasini yozdi.
-
1928
«Oʻzbek adabiyoti namunalari» majmuasi nashr etildi.
-
1937
24-aprelda Toshkentda hibsga olindi.
-
1938
4-oktyabrda Toshkentda otib tashlandi.
Asarlari
Koʻp beriladigan savollar
Abdurauf Fitrat kim?
Abdurauf Fitrat (1886–1938) — Yozuvchi, dramaturg, adabiyotshunos va davlat arbobi.
Abdurauf Fitrat qachon va qayerda tugʻilgan?
Tugʻilgan sanasi: 1886-yil. Tugʻilgan joyi: Buxoro shahri.
Abdurauf Fitrat qachon vafot etgan?
Vafot sanasi: 1938-yil 4-oktabr. Vafot etgan joyi: Toshkent shahri. 52 yil umr koʻrgan.
Abdurauf Fitrat qaysi davrda yashagan?
Hayot yillari: 1886–1938. Tarixiy davr: Jadidlar davri va milliy uygʻonish (XIX oxiri — XX boshlari). Faoliyat sohasi: Shoirlar va adiblar.
Abdurauf Fitrat nima bilan mashhur?
1909–1910-yillarda Istanbulga borib, 1913-yilgacha oʻqidi; u yerda «Munozara» va «Sayha» asarlari bosildi. Buxoro Xalq Sovet Respublikasida maorif va tashqi ishlar noziri lavozimlarida ishladi. «Chin sevish», «Hind ixtilolchilari», «Abulfayzxon» kabi dramalar yozdi.
Abdurauf Fitratning asosiy asarlari qaysilar?
«Munozara» (1911); «Sayha» (1910); «Rohbari najot» (1915); «Oila» (1916); «Chin sevish» (1920); «Hind ixtilolchilari» (1923); «Abulfayzxon» (1924); «Oʻzbek adabiyoti namunalari» (1928).
Manbalar
- Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi: «Fitrat» maqolasi
- Abdurauf Fitrat. Vikipediya
- Ibrohim Haqqulov. Fitratning adabiy-estetik qarashlari
- Abdurauf Fitrat. Tanlangan asarlar (5 jildlik)
Rasm: Oʻzbekiston pochtasi · Public Domain
Qoʻshilgan: