Asosiy mazmunga oʻtish

Maykl Faradey

Boshqa nomlari: Michael Faraday, Maykl Faraday, Faraday

1791–1867 · 76 yil umr koʻrgan · Olimlar · Yangi davr

Elektromagnit maydon taʼlimotiga asos solgan ingliz fizigi va kimyogari. Elektromagnit induksiya hodisasini ochgan, birinchi elektr dvigatel modelini hamda elektroliz qonunlarini yaratgan.

3 daqiqa
Maykl Faradey (1842, Tomas Fillips moyboʻyoq asari)

Maykl Faradey 1791-yil 22-sentabrda London yaqinidagi Nyuington-Batts qishlogʻida tugʻilgan. U zamonaviy elektrotexnika va klassik elektrodinamika taraqqiyotiga yoʻl ochgan yetakchi ingliz tajribachi olimidir. Faradey elektromagnit induksiya, diamagnetizm va elektroliz qonuniyatlarini ochib berdi hamda fizik maydon tushunchasini ilk bor fanga olib kirdi.

Yoshlik yillari va laboratoriyadagi ilk qadamlar

Faradey kambagʻal temirchi xonadonida ulgʻaydi. Oila moddiy jihatdan qiynalgani sababli u boshlangʻich maktabdan soʻng muntazam taʼlim olish imkoniyatiga ega boʻlmadi. Oʻn uch yoshida Jorj Ribo ismli fransuz muhojirining kitob muqovalash ustaxonasiga shogird tushdi. Muqovalash uchun keltirilgan turli ilmiy kitoblar, xususan «Britannica» qomusidagi elektr haqidagi maqolalar hamda Jeyn Marse qalamiga mansub «Kimyo boʻyicha suhbatlar» risolasi yosh yigitda tabiiy fanlarga nisbatan cheksiz qiziqish uygʻotdi.

1812-yilda ustaxonaga tashrif buyurgan mijozlardan biri unga Qirollik institutida mashhur kimyogar Hemfri Devi oʻqiyotgan maʼruzalarga toʻrtta chipta sovgʻa qildi. Faradey ushbu maʼruzalarni sinchkovlik bilan tinglab, chiroyli dastxat bilan konspekt qildi, rangli chizmalar bilan bezatdi va yuzlab sahifadan iborat risola holida bogʻlab Devining oʻziga yubordi. Bu qadam uning taqdirini oʻzgartirdi: 1813-yil boshida Devi uni Qirollik institutiga laboratoriya assistenti sifatida ishga taklif qildi. Shu tariqa Faradey oʻzining yarim asrdan ortiq davom etgan ilmiy faoliyatini boshladi.

Elektromagnetizm va elektr dvigatel modeli

1820-yilda daniyalik fizik Xans Kristian Ersted elektr toki kompas milini ogʻdirishini aniqladi. Bu yangilik butun Yevropa fizika jamoatchiligida katta qiziqish uygʻotdi. Faradey mazkur hodisani chuqur oʻrganishga kirishdi. 1821-yil sentabr oyida u simob quyilgan idish markaziga magnit oʻrnatib, undan tok oʻtkazganda simobga botirilgan erkin oʻtkazgich sim magnit atrofida uzluksiz aylanishini koʻrsatdi. Bu insoniyat tarixida elektr energiyasini toʻgʻridan-toʻgʻri mexanik harakatga aylantirgan birinchi tajriba — ibtidoiy elektr dvigatel modeli edi.

Mazkur tajribadan soʻng olim teskari jarayonni, yaʼni magnit yordamida elektr tokini hosil qilish usulini izlashga oʻn yil vaqt ajratdi. 1831-yil 29-avgustda u yumshoq temir halqaga oʻralgan ikkita izolyatsiyalangan gʻaltakdan iborat qurilma yasadi. Birinchi gʻaltakdan tok oʻtkazilganda yoki tok uzilganda, ikkinchi gʻaltakda qisqa muddatli elektr toki paydo boʻldi. Bu hodisa elektromagnit induksiya deb nomlandi. Keyingi tajribalarda doimiy magnitni gʻaltak ichiga kiritish va chiqarish orqali ham tok hosil qilish mumkinligini isbotladi. Ushbu kashfiyot generatorlar, transformatorlar va barcha zamonaviy elektr stansiyalarining texnologik asosiga aylandi.

Kimyo va elektroliz qonunlari

Faradey fizikadan tashqari kimyo sohasida ham samarali izlanishlar olib bordi. 1825-yilda u toshkoʻmir smolasidan benzol moddasini ajratib oldi. Shuningdek, xlor, ammiak, oltingugurt dioksidi kabi bir qator gazlarni yuqori bosim va past haroratda suyultirishga muvaffaq boʻldi.

1830-yillarning boshida eritmalar orqali elektr toki oʻtishi jarayonini tadqiq qilib, elektrolizning asosiy miqdoriy qonunlarini shakllantirdi. U oʻtkazgich orqali oʻtgan elektr zaryadi miqdori ajralib chiqqan modda massasiga toʻgʻri proporsional ekanini isbotladi. Jarayonlarni ifodalash uchun doʻsti Uilyam Uevel yordamida fanga yangi tushunchalarni kiritdi: «anod», «katod», «elektrolit», «elektrod», «ion», «kation» va «anion». Mazkur terminologiya bugungi kunda ham jahon kimyo va fizika fanining asosiy lugʻat tarkibini tashkil etadi.

Magnitooptika va kuch chiziqlari konsepsiyasi

1845-yilda olim magnit maydoni shisha orqali oʻtayotgan yorugʻlikning qutblanish tekisligini burishini tajribada kuzatdi. Mazkur hodisa optik va elektromagnit jarayonlar oʻrtasidagi chuqur birlikni ilk bor koʻrsatdi. Keyinchalik u moddalarning magnit xossalarini tasniflab, diamagnetizm va paramagnetizm tushunchalarini kiritdi.

Faradey oʻz davrida qabul qilingan jismlarning masofadan turib bir-biriga bevosita taʼsir koʻrsatishi (uzoqdan taʼsirlashuv) gʻoyasini rad etdi. U fazoda elektr va magnit kuch chiziqlari mavjudligini, oʻzaro taʼsir ushbu maydon vositasida uzatilishini ilgari surdi. Matematik bilimlari yetarli boʻlmagani sababli u bu qarashlarni tenglamalar bilan ifodalay olmadi. Ammo uning maydon haqidagi teran tasavvurlari shotland fizigi Jeyms Klerk Maksvell tomonidan mukammal matematik formulalarga aylantirildi.

Faradey umrining soʻnggi yillarini qirolicha Viktoriya tomonidan taqdim etilgan Hempton-Kort saroyidagi uyida oʻtkazdi. U 1867-yil 25-avgustda 75 yoshida vafot etdi. Uning ilmiy merosi sanoat energetikasining tamal toshini qoʻydi.

Asosiy yutuqlari

  1. 01 1831-yilda elektromagnit induksiya hodisasini kashf qilib, mexanik harakatdan elektr toki hosil qilish yoʻlini koʻrsatdi.
  2. 02 1821-yilda magnit va tokli oʻtkazgichning oʻzaro aylanishini namoyish etib, tarixdagi ilk elektr dvigatel modelini yasadi.
  3. 03 Elektroliz jarayonining miqdoriy qonuniyatlarini kashf etdi hamda «anod», «katod», «elektrolit» va «ion» atamalarini fanga kiritdi.
  4. 04 Magnit maydoni yorugʻlik qutblanish tekisligini burishini (Faradey effekti) tajribada isbotladi va diamagnetizm hodisasini ochdi.

Xronologiya

  1. 1791

    London yaqinidagi Nyuington-Batts qishlogʻida temirchi oilasida tavallud topdi.

  2. 1813

    London Qirollik institutida kimyogar Hemfri Devi laboratoriyasida assistent lavozimida ish boshladi.

  3. 1821

    Tok oqayotgan oʻtkazgich atrofida magnit milining uzluksiz aylanishini koʻrsatib, ilk elektr dvigatel tamoyilini yaratdi.

  4. 1825

    Toshkoʻmir gazidan benzol moddasini ajratib oldi va uning asosiy xossalarini tavsifladi.

  5. 1831

    Oʻzgaruvchan magnit maydoni oʻtkazgichda elektr toki uygʻotishini — elektromagnit induksiya hodisasini kashf qildi.

  6. 1833

    Moddalarning elektr toki taʼsirida parchalanishiga oid elektroliz qonunlarini eʼlon qildi.

  7. 1845

    Yorugʻlik qutblanish tekisligining magnit maydonida burilishini (Faradey effekti) tajribada aniqladi.

  8. 1867

    London yaqinidagi Hempton-Kort qarorgohida vafot etdi.

Zamondoshlari

Maykl Faradey bilan bir davrda yashaganlar

Koʻp beriladigan savollar

Maykl Faradey kim?

Maykl Faradey (1791–1867) — Ingliz fizigi va kimyogari, elektromagnit induksiya kashfiyotchisi.

Maykl Faradey qachon va qayerda tugʻilgan?

Tugʻilgan sanasi: 1791-yil 22-sentabr. Tugʻilgan joyi: Nyuington-Batts, London yaqinida, Angliya.

Maykl Faradey qachon vafot etgan?

Vafot sanasi: 1867-yil 25-avgust. Vafot etgan joyi: Hempton-Kort, London yaqinida, Angliya. 76 yil umr koʻrgan.

Maykl Faradey qaysi davrda yashagan?

Hayot yillari: 1791–1867. Tarixiy davr: Yangi davr va maʼrifatparvarlik (XVII — XIX asr). Faoliyat sohasi: Allomalar va olimlar.

Maykl Faradey nima bilan mashhur?

1831-yilda elektromagnit induksiya hodisasini kashf qilib, mexanik harakatdan elektr toki hosil qilish yoʻlini koʻrsatdi. 1821-yilda magnit va tokli oʻtkazgichning oʻzaro aylanishini namoyish etib, tarixdagi ilk elektr dvigatel modelini yasadi. Elektroliz jarayonining miqdoriy qonuniyatlarini kashf etdi hamda «anod», «katod», «elektrolit» va «ion» atamalarini fanga kiritdi.

Maykl Faradeyning asosiy asarlari qaysilar?

«Elektr boʻyicha eksperimental tadqiqotlar» (Experimental Researches in Electricity, 1839–1855); «Sham tarixi» (The Chemical History of a Candle, 1861).

Manbalar

  1. Encyclopaedia Britannica: Michael Faraday
  2. L. Pearce Williams. Michael Faraday: A Biography. Basic Books, 1965

Rasm: Thomas Phillips · Public Domain

Oʻxshash biografiyalar