Asosiy mazmunga oʻtish

Arximed Sirakuzalik

Boshqa nomlari: Archimedes of Syracuse, Archimedes, Ἀρχιμήδης, Архимед

mil. av. ~287–212 · taxminan 75 yil umr koʻrgan · Olimlar · Qadimgi davr

Mil. av. III asrda Sirakuzada yashagan qadimgi yunon olimi. Gidrostatika, richag qonunlari, cheksiz kichik miqdorlar usuli va doira oʻlchovlari boʻyicha fundamental kashfiyotlar qilgan.

6 daqiqa

Arximed Sirakuzalik — mil. av. III asrda yashagan qadimgi yunon matematigi, fizigi, muhandisi va astronomi. U nazariy matematikani amaliy muhandislik va mexanika bilan uygʻunlashtirib, antik fan taraqqiyotini eng yuqori choʻqqiga olib chiqqan siymolardan biridir. Uning gidrostatika, geometriya, cheksiz kichik miqdorlar hisobi va mexanika sohasidagi kashfiyotlari keyingi asrlarda fan inqilobining muhim asoslariga aylandi.

Hayoti va muhiti

Arximed Sitsiliyaning sharqiy qirgʻogʻida joylashgan yunon shahri Sirakuzada tavallud topgan. Uning otasi Fidiy astronom boʻlib, Arximedning ilmiy qiziqishlari shakllanishida katta taʼsir koʻrsatgan. Arximed oʻzining «Psammit» asarida otasining Quyosh va Oy diametrlarini oʻlchashga bagʻishlangan kuzatuvlarini tilga oladi.

Yoshlik yillarida Arximed oʻsha davrning ilm-fan poytaxti boʻlgan Misrning Aleksandriya shahriga bordi. U yerda Aleksandriya kutubxonasida Evklid shogirdlari bilan birga tahsil oldi. Aleksandriyada u astronom Konon Samoslik va koʻp qirrali olim Eratosfen bilan mustahkam doʻstlik oʻrnatdi. Sirakuzaga qaytganidan soʻng ham u umrining oxirigacha ushbu olimlar bilan muntazam ilmiy maktublar almashib turdi va oʻzining yangi kashfiyotlarini dastlab ularga yoʻlladi.

Sirakuzada Arximed shahar hukmdori Gieron II va uning oʻgʻli Gelon bilan yaqin munosabatda boʻlgan. U saroyda rasmiy mansab egallamagan boʻlsa-da, hukmdorning eng ishonchli ilmiy maslahatchisi va bosh muhandisi sifatida faoliyat koʻrsatgan.

Gidrostatika va mashhur qonun

Arximed gidrostatika fanining asoschisi hisoblanadi. Uning «Suzuvchi jismlar haqida» (Peri ton ochoumenon) nomli ikki kitobdan iborat asari ushbu fanning birinchi fundamental tadqiqotidir. Ushbu asarda u suyuqliklar muvozanati va ularga botirilgan jismlarning xatti-harakatini matematik qatʼiyat bilan bayon qilgan.

Arximed qonuniga koʻra: suyuqlikka toʻliq yoki qisman botirilgan jismga uning pastki va yuqori yuzalariga taʼsir qiluvchi bosimlar farqi tufayli yuqoriga yoʻnaltirilgan itaruvchi kuch taʼsir qiladi; bu kuch jism siqib chiqargan suyuqlikning ogʻirligiga tengdir.

Ushbu kashfiyot bilan bogʻliq mashhur rivoyat Rim meʼmori Vitruviy tomonidan yozib qoldirilgan. Hukmdor Gieron II zargarga sof oltin berib, xudolar uchun toj yasashni buyurgan. Toj tayyor boʻlgach, zargar unga kumush aralashtirgan degan shubha paydo boʻlgan. Shoh Arximedga tojni buzmasdan uning tarkibida kumush bor-yoʻqligini aniqlashni topshirgan.

Arximed bu masala ustida uzoq bosh qotirgan. Bir kuni jamoat hammomida vannaga tushayotib, suv sathining koʻtarilishini va oʻz tanasining yengillashganini sezib qolgan. Oltinning zichligi kumushnikidan yuqori boʻlgani uchun, bir xil ogʻirlikdagi oltin kamroq suvni, kumush esa koʻproq suvni siqib chiqarishini tushunib yetgan. Hayajonlangan olim kiyimlarini ham kiyishni unutib, «Evrika! Evrika!» («Topdim! Topdim!») deb koʻchaga yugurib chiqqan. Toj va unga teng ogʻirlikdagi sof oltin idishdagi suvga solinganda, toj koʻproq suv toshirib, unda kumush borligi fosh boʻlgan.

Matematik kashfiyotlari

Arximed oʻzini eng avvalo sof matematik deb bilgan. U oʻz ishlarida Evdoks tomonidan asos solingan «boʻshatish usuli»ni (exhaustion) yuksak darajada rivojlantirib, zamonaviy integral hisobining dastlabki koʻrinishini qoʻllagan.

Doira oʻlchovi va pi soni

«Doira oʻlchovi haqida» nomli risolasida Arximed doira yuzasi uning radiusi va aylana uzunligi koʻpaytmasining yarmiga teng ekanini isbotladi.

Aylana uzunligining diametriga nisbatini — yaʼni $\pi$ sonini hisoblash uchun u aylanaga ichki va tashqi chizilgan muntazam 96 burchakli koʻpburchaklardan foydalandi. U $\pi$ sonining qiymati $3\frac{10}{71}$ dan katta va $3\frac{1}{7}$ dan kichik ekanini qatʼiy koʻrsatib berdi (oʻnlik kasrda taxminan $3{,}1408 < \pi < 3{,}1429$). Uning taklif qilgan $22/7$ kasri asrlar davomida amaliy hisob-kitoblar uchun eng qulay standart boʻlib qoldi.

Shar va silindr

Arximed oʻzining eng sevimli asari deb bilgan «Shar va silindr haqida» kitobida sharning sirt yuzi uning katta doirasi yuzasidan toʻrt baravar katta ekanini isbotladi.

Bundan tashqari, u asosiy teoremasini ilgari surdi: agar shar oʻziga teng balandlik va diametrli silindr ichiga joylashtirilsa, sharning hajmi ham, uning sirt yuzi ham silindr hajmi va sirt yuzining uchdan ikki qismiga (2:3 nisbatda) teng boʻladi. Bu natijadan faxrlangan Arximed vafotidan soʻng qabr toshiga silindr ichiga chizilgan shar tasvirini oʻyib qoʻyishni vasiyat qilgan.

Boshqa geometrik asarlari

«Parabola kvadraturasi» asarida u parabola segmentining yuzasi unga ichki chizilgan uchburchak yuzasining toʻrtdan uch qismiga tengligini geometrik qatorlar yigʻindisi yordamida isbotladi. «Spirallar haqida» traktatida esa bitta nuqtadan tekis chiziq boʻylab harakatlanuvchi va shu bilan birga aylanuvchi nuqtaning izi boʻlgan «Arximed spirali»ni matematik tahlil qildi.

Katta sonlar tizimi: «Psammit»

Oʻsha davrda yunonlar sonlarni alifbo harflari orqali ifodalagan va eng katta son sifatida miriadni (10 000) bilgan. Arximed «Psammit» («Qum donalarini hisoblovchi») asarida butun koinotni qirgʻoq qumlari bilan toʻldirish uchun qancha qum donasi ketishini hisoblab chiqishga kirishdi.

Bu maqsadda u Aristarx Samoslikning geliotsentrik tizimidan foydalanib olam oʻlchamlarini baholadi va $10^{64}$ gacha boʻlgan ulkan sonlarni ifodalash tizimini yaratdi. Bu ish darajalar bilan ishlash qoidalarining kashf etilishiga yoʻl ochdi.

Mexanika va muhandislik ixtirolari

Arximed nazariy mexanikaning asoschisi sifatida richag qonunini matematik shaklga keltirdi. U «Tekisliklar muvozanati haqida» asarida ogʻirlik markazi tushunchasini kiritdi va turli geometrik shakllarning ogʻirlik markazini aniqlash usullarini berdi. Manbalarga koʻra, richagning qudratini tushuntirar ekan, u: «Menga tayanch nuqtasi bering, men Yerni joyidan qoʻzgʻataman» degan mashhur iborani aytgan.

Gieron II ning topshirigʻi bilan u murakkab bloklar va tishli gʻildiraklar tizimini yaratib, suvga tushirish nihoyatda qiyin boʻlgan ulkan «Sirakusiya» kemasini bitta odam kuchi bilan quruqlikdan suvga siljitib namoyish qildi.

Uning amaliy ixtirolari orasida «Arximed vinti» alohida oʻrin tutadi. Bu silindr ichiga oʻrnatilgan aylanuvchi spiral boʻlib, suvni pastdan yuqoriga chiqarishga xizmat qilgan. Bu uskuna Nil vodiysida dalalarni sugʻorishda va shaxtalardan suvni chiqarib tashlashda keng qoʻllangan.

Shuningdek, Arximed murakkab tishli gʻildiraklar vositasida Quyosh, Oy va sayyoralar harakatini koʻrsatuvchi samoviy sferani (planetariyni) yasagan. Rim notigʻi Sitseron oradan ikki asr oʻtib ushbu mexanizmni koʻrganini va uning aniqligidan hayratga tushganini yozib qoldirgan.

Sirakuza mudofaasi va vafoti

Ikkinchi Puni urushi davrida Sirakuza Karfagen tomoniga oʻtdi. Mil. av. 214-yilda Rim konsuli Mark Klavdiy Martsell boshchiligidagi kuchli quruqlik va dengiz armiyasi Sirakuzani qamal qildi.

Tarixchilar Polibiy, Plutarx va Tit Liviyning yozishicha, Arximed shahar mudofaasining bosh tashkilotchisi boʻldi. U oʻzi loyihalagan qudratli katapultalar yordamida uzoq masofadan rimliklarning kemalariga ogʻir toshlar yogʻdirdi. Yaqin masofada esa devor tirqishlaridan oʻq otuvchi kichik pulemyotmonand moslamalar ishlatildi.

Shaharning dengiz devorlariga yaqinlashgan Rim kemalarini Arximed kranlari — «Arximed panjasi» deb atalgan temir ilgaklar tutib olgan. Bu temir ilgaklar kemalarning burnidan koʻtarib, havoga dast koʻtargan va siltab suvga tashlab choʻktirgan. Rim askarlari devor ustida biror arqon yoki yogʻoch koʻrinsa ham, «Arximed bizga yangi mashina ishlatyapti» deb vahimaga tushib qochadigan boʻlganlar. Martsell shaharni ochiq hujum bilan ololmasligini tushunib, uzoq muddatli qamalga oʻtgan.

Mil. av. 212-yilda Artemida bayrami kechasida rimliklar devorning zaif qoʻriqlangan qismidan oshib oʻtib, shaharga bostirib kirdilar. Shahar talon-toroj qilinayotgan paytda Arximed oʻz hovlisidagi qumda geometrik shakllar chizib, navbatdagi masalani yechish bilan band edi. Hovliga bostirib kirgan rimlik askar unga oʻzi bilan konsul Martsell oldiga yurishni buyuradi. Arximed esa chizmalarini koʻrsatib: «Iltimos, chizmalarimga tegmang, avval masalani yechib olay» deydi. Gʻazablangan askar qilichini sugʻurib, yetmish besh yoshli olimni oʻldiradi.

Konsul Martsell Arximedning oʻlimidan qattiq qaygʻurgan, chunki u olimni asrab qolishni buyurgan edi. Rimliklar Arximedni sharaflar bilan dafn qilib, uning qarindoshlariga omonlik berdilar.

Merosi va «Arximed palimpsesti»

Mil. av. 75-yilda Sitseron Sitsiliyadagi xizmati chogʻida Sirakuzada unutilib, butazorlar ichida qolib ketgan Arximed qabrini izlab topdi. Qabr toshida vasiyat qilinganidek shar va silindr tasviri bor edi. Sitseron qabrni tozalab, obod qildi.

Arximedning koʻplab asarlari oʻrta asrlarda arab tiliga tarjima qilingan. Banu Muso birodarlari, Sabit ibn Qurra va Al-Xorazmiy uning geometrik usullarini yanada rivojlantirdilar. Uygʻonish davrida esa Galiley, Kepler, Dekart va Nyuton oʻzlarining mexanika va matematik kashfiyotlarida Arximed asarlariga bevosita tayandilar.

XX asr boshida ilm-fan olamida muhim voqea yuz berdi. 1906-yilda daniyalik filolog Yoxan Xeyberg Konstantinopolda qadimgi ibodat matnlari yozilgan qoʻlyozmani (palimpsestni) tekshirib, uning tagida XIII asrda oʻchirib yuborilgan X asrga oid Arximed asarlarining yunoncha matnini aniqladi. Bu qoʻlyozmada uzoq vaqt yoʻqolgan hisoblangan «Mexanik teoremalar usuli» asari topildi. Unda Arximed oʻz teoremalarini qanday qilib mexanik muvozanat va tasavvur yordamida dastlab kashf etgani, soʻngra qatʼiy geometrik isbotlagani shaxsan oʻz tili bilan ochib berilgan edi.

Asosiy yutuqlari

  1. 01 Suyuqlikka botirilgan jismga taʼsir qiluvchi itaruvchi kuch haqidagi gidrostatika qonunini (Arximed qonuni) kashf etdi.
  2. 02 Richag muvozanati qonunlarini qatʼiy matematik asoslab berdi va bloklar hamda vintlarning nazariyasini yaratdi.
  3. 03 Doira yuzasi va aylana uzunligini hisoblash uchun koʻpburchaklar usulini qoʻllab, pi sonining qiymatini aniq baholadi.
  4. 04 Silindr ichiga chizilgan shar hajmi va sirtining silindrga nisbati 2:3 boʻlishini isbotladi va buni oʻzining eng muhim yutugʻi deb bildi.
  5. 05 Sirakuzani Rim qamalidan himoya qilishda oʻzi loyihalagan katapultalar, kranlar («Arximed panjasi») va mudofaa vositalaridan foydalandi.

Xronologiya

  1. mil. av. ~287

    Sitsiliyadagi Sirakuza shahrida astronom Fidiy oilasida tugʻildi.

  2. mil. av. ~265

    Aleksandriyaga borib tahsil oldi va Konon Samoslik hamda Eratosfen bilan ilmiy aloqa oʻrnatdi.

  3. mil. av. ~250

    Sirakuzaga qaytib, shoh Gieron II saroyida bosh ilmiy maslahatchi va muhandis sifatida faoliyat yuritdi.

  4. mil. av. ~240

    «Tekisliklar muvozanati haqida» va «Suzuvchi jismlar haqida» traktatlarini yozdi.

  5. mil. av. ~230

    «Doira oʻlchovi», «Shar va silindr haqida», «Spiral chiziqlar haqida» fundamental matematik ishlarini yaratdi.

  6. mil. av. ~220

    Katta sonlarni ifodalash tizimini bayon qilgan «Qum donalarini hisoblovchi» (Psammit) asarini yozdi.

  7. mil. av. 214

    Rim konsuli Klavdiy Martsell boshchiligidagi qoʻshinlar Sirakuzani qamal qildi; Arximed shahar mudofaasiga muhandislik rahbarlik qildi.

  8. mil. av. 212

    Sirakuza Rim qoʻshinlari tomonidan bosib olindi; Arximed rimlik askar qoʻlida halok boʻldi.

  9. mil. av. 75

    Sitseron Sitsiliyadagi xizmati chogʻida Sirakuzada ustida shar va silindr tasvirlangan Arximed qabrini topib, qayta tikladi.

Bogʻliq biografiyalar

Koʻp beriladigan savollar

Arximed qonuni qanday ochilgan?

Rivoyatga koʻra, shoh Gieron II tojining sof oltindan yasalganini tekshirish topshirilganda, Arximed vannaga tushganida toshib chiqqan suv hajmini koʻrib gʻoyani tushungan va «Evrika!» deb hayqirgan.

Arximed vinti nima uchun ishlatiladi?

Bu suvni pastlikdan yuqoriga koʻtarish uchun moʻljallangan spiralsimon nasos boʻlib, Misrda dalalarni sugʻorish va kemalardan suvni chiqarib tashlashda qoʻllangan hamda hozir ham turli sohalarda ishlatiladi.

Arximed koʻzgular yordamida Rim kemalarini yondirganmi?

Qadimgi manbalarda bu haqda rivoyatlar bor, ammo Arximed davriga oid ilk manbalarda (Polibiy, Tit Liviy) bu tilga olinmagan. Koʻpchilik zamonaviy tadqiqotchilar buni keyingi davr afsonasi deb baholaydi.

Nega Arximed qabriga shar va silindr tasviri qoʻyilgan?

Arximedning oʻzi vasiyat qilgan, chunki u silindrga ichki chizilgan sharning hajmi va sirt yuzi silindrning uchdan ikki qismiga teng ekani haqidagi teoremasini oʻzining eng muhim ilmiy ishi deb hisoblagan.

Arximed asarlari qanday saqlanib qolgan?

Uning asarlari Vizantiya qoʻlyozmalari, oʻrta asr arab tarjimalari va mashhur «Arximed palimpsesti» orqali yetib kelgan. Palimpsestda uning uzoq vaqt yoʻqolgan hisoblangan «Mexanik teoremalar usuli» matni topilgan.

Manbalar

  1. Encyclopaedia Britannica: Archimedes
  2. Reviel Netz, William Noel. The Archimedes Codex. Da Capo Press, 2007
  3. E. J. Dijksterhuis. Archimedes. Princeton University Press, 1987
  4. Plutarx. Qiyosiy tarjimai hollar: Martsell hayoti
  5. Wikipedia: Archimedes

Oʻxshash biografiyalar