Asosiy mazmunga oʻtish

Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy

Boshqa nomlari: Al-Xorazmiy, Algoritmi, Algorismus, Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy, Xorazmiy

~780–850 · taxminan 70 yil umr koʻrgan · Olimlar · Sharq Renessansi

Bagʻdodda xalifa al-Maʼmun davrida ishlagan matematik, astronom va geograf. Algebra risolasi va hind hisobiga oid asari orqali «algebra» hamda «algoritm» atamalari paydo boʻldi.

3 daqiqa
Al-Xorazmiy tasvirlangan SSSR pochta markasi (1983; xayoliy tasavvur, haqiqiy portreti saqlanmagan)

Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 780-yilda tugʻilib, taxminan 850-yilda Bagʻdodda vafot etgan matematik, astronom va geograf. U xalifa al-Maʼmun davrida Bagʻdodda ishlagan. Uning tenglamalarni yechishga bagʻishlangan risolasi «algebra» fani nomining, hind hisobiga oid risolasining lotincha tarjimasi esa «algoritm» atamasining manbasi boʻlgan. Hayoti haqida maʼlumot kam saqlangan.

Hayoti

Al-Xorazmiyning toʻliq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy. «Al-Xorazmiy» nisbasi Xorazmga ishora qiladi, Britannica ham uni Xorazmda tugʻilgan deb yozadi. Biroq MacTutor saytida bu faraz sifatida beriladi: at-Tabariy uni «al-Qutrubbuliy» deb ham ataydi, bu nisba Bagʻdod yaqinidagi tumanga ishora qilishi mumkin. Tabariy unga «al-Majusiy» nisbasini ham beradi. Tadqiqotchi Toomer buni uning ajdodlari yoki yoshlikdagi zardushtiylik bilan bogʻlaydi, ammo risolasining muqaddimasi muallifni oʻz eʼtiqodiga sodiq musulmon sifatida koʻrsatadi. Rashed esa matndagi ikki nomni ikki alohida shaxs deb oʻqishni taklif qiladi; bu talqin bahsli. Yoshligi va taʼlimi haqida ishonchli maʼlumot saqlanmagan.

Al-Maʼmun 813-yildan Bagʻdodda xalifa boʻldi. Xalifa kutubxona qurdirib, yunon asarlarining arabchaga tarjimasiga homiylik qilgan, «Bayt al-hikma» (Hikmatlar uyi) shu davrda ilmiy markaz maqomini olgan. Al-Xorazmiy Bagʻdodda Banu Muso aka-ukalari bilan bir muhitda ishlagan; algebra va astronomiyaga oid risolalarini al-Maʼmunga bagʻishlagan. Zamondoshi Ahmad al-Fargʻoniy ham xalifa saroyi atrofidagi astronomlardan edi. Al-Xorazmiyning keyingi hayoti haqida aniq maʼlumot yoʻq.

Algebra

Taxminan 820-yilda al-Xorazmiy «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala» («Tiklash va qarama-qarshi qoʻyish hisobi boʻyicha qisqacha kitob») risolasini yozdi. Kitob nomidagi ikki amal:

  • Al-jabr (tiklash) — tenglamaning bir tomonidagi manfiy hadni ikkinchi tomonga musbat qilib oʻtkazish;
  • Al-muqobala (qarama-qarshi qoʻyish) — ikki tomondagi bir xil hadlarni qisqartirish.

Risolada kvadrat tenglamalar oltita standart koʻrinishga keltirilib, har biri uchun yechish tartibi berilgan:

  1. Kvadratlar ildizlarga teng: $ax^2 = bx$
  2. Kvadratlar songa teng: $ax^2 = c$
  3. Ildizlar songa teng: $bx = c$
  4. Kvadratlar va ildizlar songa teng: $ax^2 + bx = c$
  5. Kvadratlar va son ildizlarga teng: $ax^2 + c = bx$
  6. Ildizlar va son kvadratlarga teng: $bx + c = ax^2$

Risola uch qismdan iborat: tenglamalar nazariyasi, yer va shakllar oʻlchovi hamda meros taqsimoti masalalari. Muqaddimada muallif kitob meros, vasiyat, savdo va sud ishlarida eng kerakli hisoblarni oʻz ichiga olishini yozgan. Bu yerda manfiy sonlar ishlatilmagani uchun tenglamalar alohida turlarga boʻlingan. Al-Xorazmiy qoidalarning toʻgʻriligini kvadratlar va toʻgʻri toʻrtburchaklar yuzalari orqali koʻrsatgan. MacTutor risolani «birinchi algebra kitobi» deb atash uchun izoh kerakligini qayd etadi: tenglamalarni yechish usullari bobil va hind matematikasida ham maʼlum edi.

Robert Chesterskiy risolani 1145-yilda lotin tiliga tarjima qilgan.

Hind hisobi

Al-Xorazmiy hind oʻnlik pozitsion hisobi — toʻqqiz raqam va nol belgisi bilan yozish tizimi — haqida risola yozgan. Arabcha asl nusxasi saqlanmagan, uning nomi ham nomaʼlum. Risola XII asrda «Algoritmi de numero Indorum» nomi bilan lotinchaga tarjima qilingan; lotincha matn asl nusxadan ancha oʻzgartirilgani qayd etiladi. Bu matn orqali Yevropa hind-arab raqamlari va ularda hisoblash usullari bilan tanishgan. «Algoritm» atamasi muallif ismining lotincha shaklidan kelib chiqqan.

Astronomiya

Al-Xorazmiy «Zij as-Sindhind» astronomik jadvallarini tuzdi. «Zij» — Quyosh, Oy va sayyoralar oʻrnini hisoblash uchun jadvallar toʻplami. Asar hind astronomik anʼanasiga («Sindhind») tayanib yozilgan, bir qismida yunon manbalari ham ishlatilgan. Unda 37 bob va 116 jadval bor, sinus kabi trigonometrik qiymatlar jadvallari ham kiritilgan.

Zijning arabcha ikki nusxasi yoʻqolgan. X asrda Andalusiyalik al-Majriti uning qisqa variantini qayta ishlagan, Adelard Batskiy bu variantni lotin tiliga tarjima qilgan. Al-Xorazmiy usturlab (osmon jismlarining balandligini oʻlchovchi asbob) boʻyicha ikkita risola, quyosh soatlari haqida risola va yahudiy taqvimiga oid asar ham yozgan.

Geografiya

«Kitob surat al-arz» («Yer tasviri kitobi») asarida 2 402 ta shahar, togʻ, daryo, dengiz va orolning geografik kengligi va uzunligi jadval shaklida keltirilgan. Asar Ptolemeyning «Geografiya»siga asoslangan. MacTutorga koʻra, islom yerlari, Afrika va Uzoq Sharq uchun al-Xorazmiy Ptolemeydan aniqroq maʼlumot bergan, chunki mahalliy maʼlumotlar unga yaxshiroq maʼlum edi. Yevropa uchun esa u Ptolemey maʼlumotlarini ishlatganga oʻxshaydi.

Ayrim manbalarda al-Xorazmiyning al-Maʼmun davrida dunyo xaritasini tuzish va Yer meridiani yoyining uzunligini oʻlchash ishlarida ishtirok etgani aytiladi. Bunga aniq tasdiq yoʻq, shuning uchun bu maʼlumotga ehtiyotkorlik bilan yondashiladi.

Merosi

XII asrda Ispaniyada, Toledo atrofidagi tarjimonlar muhitida arabcha ilmiy asarlar lotinchaga oʻgirila boshladi. Shu davrda al-Xorazmiyning algebra, arifmetika va astronomiyaga oid asarlari Yevropaga yetib bordi. Italiyalik matematik Leonardo Pizanskiy (Fibonachchi) 1202-yilda yozgan «Abak kitobi»da hind-arab raqamlarini tushuntirgan; u arab matematiklari asarlaridan foydalangan.

Hozir «algoritm» atamasi dasturlash va informatikada har qanday hisoblash qoidalari ketma-ketligini anglatadi. Soʻz bevosita al-Xorazmiy ismining lotincha shaklidan olingan.

Asosiy yutuqlari

  1. 01 «Al-jabr val-muqobala» risolasida chiziqli va kvadrat tenglamalarni yechishning umumiy qoidalarini bayon qildi.
  2. 02 Hind oʻnlik pozitsion hisobi va nol belgisini bayon qilgan risolasi lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropada hind-arab raqamlari tarqalishiga sabab boʻldi.
  3. 03 Uning lotinlashgan ismi «Algoritmi» «algoritm» atamasining manbai hisoblanadi.
  4. 04 «Zij as-Sindhind» astronomik jadvallarini tuzdi; unda 37 bob va 116 jadval bor.
  5. 05 «Kitob surat al-arz» asarida 2 402 ta joyning kenglik va uzunlik koordinatalarini keltirdi.

Xronologiya

  1. ~780

    Xorazmda tugʻilgan deb hisoblanadi.

  2. 813

    Al-Maʼmun xalifa boʻldi; uning davrida al-Xorazmiy Bagʻdoddagi «Bayt al-hikma» muhitida ishladi.

  3. ~820

    «Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr val-muqobala» risolasini yozdi va uni al-Maʼmunga bagʻishladi.

  4. ~825

    Hind hisobiga oid risolasini yozdi.

  5. ~830

    Astronomik jadvallar toʻplami «Zij as-Sindhind»ni tuzdi.

  6. ~833

    «Kitob surat al-arz» asarini yozdi.

  7. ~850

    Bagʻdodda vafot etdi.

  8. 1145

    Robert Chesterskiy algebra risolasini lotin tiliga tarjima qildi.

Bogʻliq biografiyalar

Zamondoshlari

Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy bilan bir davrda yashaganlar

Koʻp beriladigan savollar

«Algebra» soʻzi qanday kelib chiqqan?

Al-Xorazmiy risolasi nomidagi «al-jabr» soʻzi tenglamaning bir tomonidagi manfiy hadni ikkinchi tomonga musbat qilib oʻtkazish amalini anglatgan. XII asrda risola lotin tiliga tarjima qilingach, bu atama Yevropada fanning nomiga aylangan.

«Algoritm» atamasining ildizi nima?

Al-Xorazmiyning hind hisobiga oid risolasi XII asrda lotin tiliga «Algoritmi de numero Indorum» nomi bilan tarjima qilingan. Muallif ismining lotincha shakli vaqt oʻtib hisoblash qoidalari ketma-ketligini anglatadigan atamaga aylangan.

Xorazmiy geografiyada nima qildi?

«Kitob surat al-arz» asarida 2 402 ta joyning koordinatalari jadval shaklida berilgan. Asar Ptolemeyning «Geografiya»siga asoslangan, ammo islom yerlari, Afrika va Uzoq Sharq uchun mahalliy maʼlumotlar bilan tuzatilgan.

«Bayt al-hikma» qanday muassasa edi?

Bayt al-hikma (Hikmatlar uyi) — Bagʻdoddagi kutubxona va tarjima markazi boʻlib, xalifa al-Maʼmun davrida ayniqsa rivojlangan. Al-Xorazmiy shu muhitda ishlagan va asarlarini al-Maʼmunga bagʻishlagan.

Manbalar

  1. Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy. Tanlangan asarlar, Fan nashriyoti, 1983
  2. Carl B. Boyer. A History of Mathematics, John Wiley & Sons, 1991
  3. Roshdi Rashed. The Development of Arabic Mathematics: Between Arithmetic and Algebra, Kluwer, 1994
  4. Encyclopaedia Britannica: al-Khwarizmi
  5. MacTutor History of Mathematics: Al-Khwarizmi
  6. Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 9-jild: Xorazmiy

Rasm: A. Adashev · Public Domain

Oʻxshash biografiyalar