Imom Buxoriy
Boshqa nomlari: Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy, Muhammad al-Buxoriy, Al-Buxoriy, Imom al-Buxoriy
Buxoroda tugʻilgan muhaddis. Sunniy islomda eng ishonchli hadis toʻplamlaridan biri sanalgan «Al-Jomeʼ as-sahih»ni tuzgan va hadis roviylarini tekshirishda qatʼiy mezonlarni qoʻllagan.
Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy 810-yilda Buxoroda tugʻilib, 870-yilda Samarqand yaqinidagi Xartang qishlogʻida vafot etgan muhaddis, yaʼni hadis (Paygʻambar nomiga bogʻlangan rivoyat) toʻplovchi va tanqidchi olim. Uning «Al-Jomeʼ as-sahih» toʻplami sunniy islomda eng ishonchli hadis kitoblaridan biri hisoblanadi. U hadis roviylarining ishonchliligini tekshirish uchun ilm markazlariga uzoq safarlar qilgan.
Bolaligi va dastlabki taʼlimi
Muhammad ibn Ismoil 810-yil iyulida (hijriy 194-yil 13-shavvolda) Buxoroda tugʻilgan. Otasi Ismoil ibn Ibrohim hadis ilmi bilan shugʻullangan, rivoyatlarga koʻra Molik ibn Anas va Hammod ibn Zayd kabi olimlardan hadis eshitgan. Ismoil erta vafot etdi, bola onasi qaramogʻida oʻsdi. Rivoyatga koʻra, Muhammad bolaligida koʻrish qobiliyatini yoʻqotgan, onasining duosi va parvarishidan soʻng koʻzi qayta ochilgan.
U taxminan oʻn yoshidan Buxoro ulamolaridan, jumladan muhaddis Doxiliydan hadis oʻrgana boshladi. Rivoyatga koʻra, oʻn bir yoshida Doxiliyning bir rivoyatidagi xatoni koʻrsatgan, oʻn olti yoshigacha Abdulloh ibn Muborak va Vakiʼ ibn Jarrohning kitoblarini yod olgan. Uning xotirasi haqidagi hikoyalar keyingi davr tarjimai hol asarlarida koʻp uchraydi.
Ilmiy safarlari va ustozlari
826-yilda, oʻn olti yoshida u onasi va akasi Ahmad bilan haj uchun Makkaga bordi. Haj tugagach, ona va aka Buxoroga qaytdi, Muhammad esa Hijozda qoldi. Madinada, oʻz soʻzlariga koʻra, Paygʻambar qabri yonida oy yorugʻida «At-Tarix al-kabir» («Katta tarix») asarini yoza boshlagan.
Keyingi yillarda u Basra, Kufa, Bagʻdod, Shom (Damashq, Hims, Asqalon va boshqa shaharlar) hamda Misrda hadis toʻpladi. Manbalarga koʻra, safarlari qariyb oʻn olti yil davom etgan. U Bagʻdodda Ahmad ibn Hanbal bilan uchrashgani aytiladi. Buxoriyning oʻzi hadisni mingdan ortiq ustozdan yozib olganini aytgan. Ustozlari orasida Makkiy ibn Ibrohim al-Balxiy, Ishoq ibn Rohavayh, Ali ibn al-Madiniy, Yahyo ibn Maʼin va Qutayba ibn Said bor. Hadisni yozib olish bilan birga, roviylarning yashagan joyi, xotirasi va vafot sanalarini ham qayd etgan.
«Al-Jomeʼ as-sahih»
Toʻplamning toʻliq nomi — «Al-Jomeʼ as-sahih al-musnad al-muxtasar min umuri Rasulilloh va sunanihi va ayyomihi». Islom olamida u «Sahihi Buxoriy» deb yuritiladi. Ibn Hajar al-Asqaloniy keltirgan rivoyatga koʻra, asarni yozish fikri ustozi Ishoq ibn Rohavayh majlisida tugʻilgan: u shogirdlariga faqat sahih hadislarni jamlagan ixcham kitob zarurligini aytgan.
Manbalarga koʻra, Buxoriy 600 mingdan ortiq rivoyatdan eng ishonchlilarini tanlab, bu ishga qariyb oʻn olti yil sarflagan. Shogirdlari uning har bir hadisni yozishdan oldin gʻusl qilib, ikki rakat namoz oʻqiganini hikoya qilgan. Kitob 97 boʻlimdan (kitob) va taxminan 3 450 bobdan iborat; takroriy sanadlar bilan birga 7 275 ga yaqin hadis keltirilgan. Takrorlarni chiqarib tashlaganda hadislar soni hisoblash usuliga qarab 2 600 dan 4 000 gacha boʻladi.
Boblar sarlavhalari (tarjamat al-bob) muallifning fiqhiy xulosalarini ifodalaydi. Shu sababli «Buxoriyning fiqhi uning boblaridadir» degan gap keyingi ulamolar orasida mashhur boʻlgan.
Hadis tanqididagi mezonlari
Buxoriy hadisni sahih deb hisoblash uchun quyidagilarni talab qilgan:
- Roviy adolatli, yaʼni rostgoʻy va yomon amallardan uzoq boʻlishi.
- Roviy xotirasi mustahkam boʻlishi yoki yozuvlarini xatosiz yetkazishi.
- Sanad (roviylar zanjiri) boshidan oxirigacha uzilmasligi.
- Roviy bilan ustozi bir davrda yashagani va hayotda kamida bir marta uchrashgani aniq boʻlishi. Bu qoida Buxoriyning oʻziga xos qatʼiyligi sifatida tilga olinadi.
- Matn va sanadda boshqa ishonchli rivoyatlarga zidlik (shozz) yoki yashirin nuqson (illat) boʻlmasligi.
Sunniy ulamolar «Sahihi Buxoriy»ni Qurʼondan keyingi eng ishonchli kitob deb hisoblaydi. Boshqa mazhab va yoʻnalishlarning baholari boshqacha.
Boshqa asarlari
- «At-Tarix al-kabir» — hadis roviylarining tarjimai hollari. Unda oʻn minglab roviy haqida qisqa maʼlumot, nasabi va yashagan joyi keltirilgan.
- «At-Tarix al-avsat» va «At-Tarix as-sagʻir» — roviylar va voqealar xronologiyasiga oid asarlar.
- «Al-Adab al-mufrad» — odob-axloq, ota-onaga hurmat va qoʻshnichilikka oid 1 300 ga yaqin hadis toʻplami.
- «Kitob az-zuʼafo as-sagʻir» — ishonchsiz deb topilgan roviylar roʻyxati.
- «Xalq afʼol al-ibod» — Qurʼon matni va inson amallarining yaratilishi kabi kalom masalalariga oid risola.
Taʼsiri
«Sahihi Buxoriy» ustiga koʻplab sharhlar yozilgan; ulardan eng mashhuri Ibn Hajar al-Asqaloniyning «Fath al-Boriy» asaridir. Sunniy anʼanada «Sahihi Buxoriy» va shogirdi Imom Muslimning «Sahih» toʻplami birgalikda «Sahihayn» («ikki sahih») deb ataladi. Keyingi muhaddislar roviylar haqidagi maʼlumot uchun Buxoriyning «At-Tarix al-kabir» asariga tayangan.
Soʻnggi yillari
Keyingi davr manbalariga koʻra, Buxoriy 864-yil atrofida Nishopurga bordi va shahar ulamolari uni hurmat bilan kutib oldi. U yerda uning darslarida Imom Muslim kabi muhaddislar qatnashgan; ayrim manbalar Termiziyni ham shogirdlari qatoriga kiritadi. Biroq Nishopur muhaddisi Muhammad ibn Yahyo az-Zuhliy bilan Qurʼonni oʻqish (lafz) masalasidagi bahs tufayli Buxoriy shaharni tark etdi.
Buxoroga qaytgach, uni shahar ahli kutib oldi. Rivoyatga koʻra, Buxoro hokimi Xolid ibn Ahmad az-Zuhliy undan saroyda hokimning bolalariga alohida dars oʻtishni talab qilgan. Buxoriy: «Men ilmni xor qilmayman va hokimlarning eshigiga olib bormayman. Kimga kerak boʻlsa, masjidga yoki uyimga kelsin», deb javob bergan. Hokim uni shahardan chiqarib yuborgan.
Buxoriy Samarqand yoʻliga chiqdi, ammo shahar yaqinidagi Xartang qishlogʻida qarindoshlarinikida toʻxtab, kasal boʻlib qoldi. U 870-yil 1-sentyabrda (hijriy 256-yil 1-shavvol) vafot etdi va Xartangda dafn qilindi. 1998-yilda uning qabri oʻrnida yodgorlik majmuasi qayta tiklandi.
Asosiy yutuqlari
- 01 Manbalarga koʻra, 600 mingdan ortiq rivoyatdan saralab, «Al-Jomeʼ as-sahih» toʻplamini tuzdi (takrorlari bilan 7 275 ga yaqin hadis).
- 02 Hadis toʻplash uchun Hijoz, Iroq, Shom va Misrdagi ilmiy markazlarga uzoq yillik safarlar qildi.
- 03 Hadis roviylarining tarjimai holiga bagʻishlangan «At-Tarix al-kabir» asarini yozdi.
- 04 Odob-axloq mavzusidagi hadislarni «Al-Adab al-mufrad» kitobiga jamladi.
- 05 Sanad uzluksizligini tekshirishda roviylarning shaxsan uchrashgani isbotlangan boʻlishini shart qilib qoʻygani bilan tanilgan.
Xronologiya
-
810
Buxoroda muhaddis Ismoil ibn Ibrohim oilasida tugʻildi.
-
~820
Buxoroda hadis ilmini oʻrganishni boshladi.
-
826
Onasi va akasi Ahmad bilan haj uchun Makkaga bordi va Hijozda oʻqishni davom ettirdi.
-
~828
Madinada «At-Tarix al-kabir» asarini yoza boshladi.
-
~830
Basra, Kufa, Bagʻdod, Shom va Misr shaharlariga hadis toʻplash safarlarini boshladi.
-
~846
Manbalarga koʻra, «Al-Jomeʼ as-sahih» toʻplamini yakunladi.
-
~864
Nishopurga kelib dars berdi; shogirdlari orasida Imom Muslim bor edi.
-
~865
Buxoroga qaytdi, ammo shahar hokimi bilan kelishmovchilik tufayli Buxorodan ketishga majbur boʻldi.
-
870
Xartang qishlogʻida vafot etdi.
Koʻp beriladigan savollar
«Al-Jomeʼ as-sahih»da nechta hadis bor?
Takrorlari bilan 7 275 ga yaqin hadis (qoʻshimcha matnlar bilan sanalganda 7 500 dan ortiq). Takrorlarsiz sanoqda 2 600 dan 4 000 gacha hadis boʻladi; raqam hisoblash usuliga bogʻliq.
Imom Buxoriy hadisni qabul qilishda qanday shart qoʻygan?
Roviylarning adolatli va xotirasi mustahkam boʻlishidan tashqari, ustoz va shogird bir davrda yashagani, ularning hayotda kamida bir marta uchrashgani isbotlanishi kerak edi. Bu qoida aynan unga nisbat beriladi va boshqa muhaddislar, jumladan Imom Muslim, kamroq qatʼiy talab qoʻyganlar.
Buxoriy nega Buxoroni tark etgan?
Manbalarga koʻra, Buxoro hokimi Xolid ibn Ahmad uning oʻz farzandlariga alohida dars berishini talab qilgan. Olim rad etgach, hokim uni shahardan chiqarib yuborgan.
Imom Buxoriyning qabri qayerda?
Samarqand yaqinidagi Xartang qishlogʻida. 1998-yilda u yerda yodgorlik majmuasi qayta tiklangan.
Manbalar
- Encyclopaedia Britannica: al-Bukhari
- Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi. Buxoriy moddasi
- Ibn Hajar al-Asqaloniy. Hadyu as-soriy (Fath al-Boriy muqaddimasi)
- Shamsiddin az-Zahabiy. Siyar aʼlom an-nubalo, 12-jild
- Muhammad al-Bukhari (Vikipediya, ingliz tilida)
Rasm: Farsizabon · CC BY-SA 4.0