Asosiy mazmunga oʻtish

Imxotep

Boshqa nomlari: Imhotep, Имхотеп, Imouthes, Imutes

mil. av. XXVII asr · Sanʼatkorlar · Qadimgi davr

Firʼavn Joser davrida (mil. av. XXVII asr) yashagan amaldor. Saqqaradagi pogʻonali piramida qurilishi unga nisbat beriladi. Ikki ming yil oʻtib misrliklar uni shifo beruvchi xudo sifatida eʼzozlay boshlagan.

3 daqiqa

Imxotep — mil. av. XXVII asrda, Misr III sulolasi firʼavni Joser davrida yashagan amaldor. Saqqaradagi pogʻonali piramida qurilishi anʼanaviy ravishda unga nisbat beriladi. Bu inshoot Misrda butunlay kesilgan toshdan qurilgan ilk yirik bino hisoblanadi. Imxotep tarixda kam uchraydigan holat bilan ham maʼlum: oddiy odam sifatida yashagan, ikki ming yildan koʻproq vaqt oʻtib esa xudo darajasiga koʻtarilgan.

Hayoti haqida maʼlumotlar

Imxotepning hayoti haqida zamondosh manbalar juda kam. Eng muhimi — 1926-yilda Saqqarada topilgan Joser haykalining poydevori (hozir Qohira muzeyida, JE 49889). Unda firʼavn nomi yonida Imxotepning nomi va unvonlari yozilgan: Quyi Misr podshosining xazinachisi, podshodan keyingi birinchi shaxs, Saroy boshqaruvchisi, zodagon, Geliopol oliy kohini, quruvchi va haykaltarosh. Shunday unvonlar egasi boʻlishi uning saroyda yuqori mavqega ega boʻlganini koʻrsatadi.

Ikkinchi zamondosh dalil — Joserdan keyin hukmronlik qilgan Sexemxetning tugallanmagan piramidasi devoridagi yozuv. Unda ham Imxotep nomi uchraydi. Ayrim tadqiqotchilar bundan Imxotep Joserdan keyin ham bir necha yil ishlagan, degan xulosa chiqaradi.

Uning kelib chiqishi haqidagi maʼlumotlar ancha keyingi davrga oid. Kechki davr matnlarida otasi Kanofer, onasi Xereduaʼnx ismli ayol, tugʻilgan joyi esa Memfis yaqinidagi Anx-tavi deb koʻrsatiladi. Bu maʼlumotlar Imxotep ilohiylashtirilgandan keyin yozilgani uchun ularga ehtiyotkorlik bilan qaraladi. Qachon va qayerda vafot etgani nomaʼlum.

Pogʻonali piramida

Joserning Saqqaradagi majmuasi markazida olti pogʻonali piramida turadi. Uning balandligi taxminan 62 metr. Undan oldingi firʼavnlar asosan xom gʻishtdan qurilgan toʻrtburchak qabrlar — mastabalarda dafn etilgan. Joser majmuasida esa piramida ham, uni oʻrab olgan devor, ibodatxona va hovlilar ham kesilgan ohaktoshdan qurilgan. Qurilish bir necha bosqichda oʻzgarib borgan: avval oddiy mastaba qurilgan, keyin ustiga yangi qatlamlar qoʻshilib, pogʻonali shaklga keltirilgan.

Majmuani Imxotep loyihalagani haqidagi fikr asosan keyingi anʼanaga va mil. av. III asrda yashagan kohin Manefonning yozganlariga tayanadi. Manefon kesilgan toshdan qurilish usulini Joser davri bilan bogʻlagan. Haykal poydevoridagi unvonlar Imxotepning qurilish ishlariga aloqador boʻlganini koʻrsatadi, ammo loyihaning yagona muallifi u boʻlganini tasdiqlovchi zamondosh hujjat yoʻq.

Donishmanddan xudogacha

Imxotepga boʻlgan munosabat asrlar davomida oʻzgarib borgan. Oʻrta podsholik davriga oid «Arfachi qoʻshigʻi»da u Hordjedef bilan birga soʻzlari hamon takrorlanadigan donishmand sifatida eslatiladi. Imxotepga «oʻgitlar» kitobi nisbat berilgan, lekin uning matni bizgacha yetib kelmagan.

Yangi podsholik davrida kotiblar Imxotepni oʻz kasbining homiysi deb bilgan: ish boshlashdan oldin unga atab suv sepish odati boʻlgan. Kechki davrda (mil. av. 664–332) u xudolar qatoriga qoʻshilgan: Memfis xudosi Ptahning oʻgʻli deb hisoblangan va unga shifo soʻrab murojaat qilingan. Bu davrdan uni oʻtirgan holda, tizzasida oʻram tutgan qiyofada tasvirlagan koʻplab bronza haykalchalar qolgan. Ptolemeylar davrida File orolida unga atab ibodatxona qurilgan.

Misrga kelgan yunonlar Imxotepni oʻzlarining tabobat xudosi Asklepiy bilan tenglashtirgan va yunoncha Imutes deb atagan. Uning tabib sifatidagi shuhrati shu davrda keng tarqalgan. Ayrim mualliflar tibbiyotga oid Edvin Smit papirusini ham Imxotep bilan bogʻlagan, biroq bu taxmin hech qanday dalil bilan tasdiqlanmagan.

Qabrini izlash

Imxotepning qabri topilmagan. Britaniyalik misrshunos Uolter Emeri 1964–1971-yillarda Shimoliy Saqqarada uni izlagan. Qabr topilmagan boʻlsa-da, qazishmalar natijasida muqaddas ibis qushlari va boshqa hayvonlar dafn etilgan yer osti galereyalari ochilgan. Bu joy Kechki davrda Imxotepga sigʻinish markazlaridan biri boʻlgan deb taxmin qilinadi.

Merosi

Pogʻonali piramida keyingi asrlarda Misrda qurilgan silliq yonli piramidalarga oʻtish bosqichi boʻlgan. Majmua bugun Saqqaraning eng koʻp tashrif buyuriladigan obidalaridan biri va 1979-yildan beri YUNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatidagi «Memfis va uning nekropoli» tarkibiga kiradi.

Imxotep obrazi zamonaviy madaniyatda ham uchraydi, koʻpincha tarixiy shaxsdan uzoq, afsonaviy talqinda. Tarixchilar uchun esa u boshqa bir jihati bilan qiziq: ilk tarixiy shaxslardan biri sifatida uning hayoti haqida juda kam narsa maʼlum, lekin xotirasi ikki ming yildan ortiq vaqt davomida saqlanib, oʻzgarib borgan.

Asosiy yutuqlari

  1. 01 Firʼavn Joser haykali poydevorida nomi va unvonlari zamondosh yozuv sifatida saqlangan.
  2. 02 Saqqaradagi pogʻonali piramida — Misrda butunlay kesilgan toshdan qurilgan ilk yirik inshoot — anʼanaga koʻra uning loyihasi.
  3. 03 Yangi podsholik davrida kotiblar uni homiy donishmand sifatida eʼzozlagan.
  4. 04 Kechki davrda Ptah xudosining oʻgʻli va shifo beruvchi xudo sifatida ilohiylashtirilgan.
  5. 05 Yunonlar uni oʻz tabobat xudosi Asklepiy bilan tenglashtirgan.

Xronologiya

  1. mil. av. ~2670

    Firʼavn Joser hukmronligi boshlandi; Imxotep uning yuqori martabali amaldorlaridan biri boʻlgan.

  2. mil. av. ~2650

    Saqqarada Joserning pogʻonali piramidasi va uni oʻrab olgan majmua qurildi.

  3. mil. av. ~2640

    Firʼavn Sexemxetning tugallanmagan piramidasi devoridagi yozuvda Imxotep nomi uchraydi — u Joserdan keyin ham ishlagan boʻlishi mumkin.

  4. mil. av. XX asr

    Oʻrta podsholik davri: «Arfachi qoʻshigʻi»da donishmand sifatida tilga olinadi.

  5. mil. av. XIV asr

    Yangi podsholik davri: kotiblar ish boshlashdan oldin unga suv sepib, homiy sifatida eʼzozlagan.

  6. mil. av. VII asr

    Kechki davr: Ptahning oʻgʻli va shifo beruvchi xudo sifatida ilohiylashtirildi; bronza haykalchalari keng tarqaldi.

  7. mil. av. III asr

    Kohin Manefon «Misr tarixi»da kesilgan toshdan qurilish usulini Joser davri bilan bogʻladi.

  8. 1926

    Saqqarada Joser haykalining Imxotep nomi yozilgan poydevori topildi (Qohira muzeyi, JE 49889).

  9. 1964

    Uolter Emeri Shimoliy Saqqarada Imxotep qabrini izlashni boshladi; qabr topilmadi, ammo hayvonlar dafn etilgan yer osti galereyalari ochildi.

Koʻp beriladigan savollar

Imxotep kim boʻlgan?

Qadimgi Misrda, firʼavn Joser davrida (mil. av. XXVII asr) yashagan yuqori martabali amaldor. Anʼanaga koʻra, Saqqaradagi pogʻonali piramidani u loyihalagan.

Imxotep haqiqatan yashaganmi?

Ha. Uning nomi va unvonlari Joser haykali poydevorida zamondosh yozuv sifatida saqlangan. Bu uning tarixiy shaxs ekanini tasdiqlaydi.

Imxotep tabib boʻlganmi?

Zamondosh manbalarda bu tasdiqlanmagan. Uni shifo beruvchi sifatida eʼzozlash keyingi davrlarda, asosan Kechki davrda paydo boʻlgan.

Imxotepning qabri qayerda?

Qabri topilmagan. XX asrda Saqqarada uni izlash ishlari olib borilgan, ammo natija bermagan.

Nima uchun yunonlar uni Asklepiy bilan tenglashtirgan?

Kechki davrda Imxotep shifo beruvchi xudo sifatida eʼzozlangan. Misrga kelgan yunonlar uni oʻzlarining tabobat xudosi Asklepiyga oʻxshatgan.

Manbalar

  1. Encyclopaedia Britannica: Imhotep
  2. Dietrich Wildung. Egyptian Saints: Deification in Pharaonic Egypt. New York University Press, 1977
  3. Jamieson B. Hurry. Imhotep: The Vizier and Physician of King Zoser. Oxford University Press, 1926
  4. The Metropolitan Museum of Art: Statuette of Imhotep (Kechki davr)
  5. Wikipedia: Imhotep

Oʻxshash biografiyalar