Asosiy mazmunga oʻtish

Konfutsiy

Boshqa nomlari: Kongzi, Confucius, Kong Fu-szi, 孔子, Kun-szi, Kong Qiu, Kong Zhongni

mil. av. 551–479 · 72 yil umr koʻrgan · Faylasuflar · Qadimgi davr

Qadimgi Xitoy mutafakkiri va oʻqituvchisi, konfutsiylik taʼlimoti asoschisi. Jamiyat tartibini axloqiy meʼyorlar, marosimlar va insoniylik orqali tiklashni ilgari surgan; qarashlari «Lun yuy»da jamlangan.

7 daqiqa
Konfutsiy — Tang davri rassomi Vu Daozi tasavvuridagi portret (VIII asr)

Konfutsiy (xitoycha Kongzi yoki Kong Fu-szi — «Ustoz Kong») — miloddan avvalgi VI–V asrlarda yashagan qadimgi Xitoy mutafakkiri va pedagogi. Xitoy maʼnaviyati va davlatchilik anʼanasida uzoq asrlar davomida markaziy oʻrin tutgan konfutsiylik taʼlimotiga asos solgan. U Chjou sulolasi zaiflashib, oʻzaro urushlar kuchaygan Bahor va kuz davrida yashab, jamiyatni zoʻravonlik va jazolardan koʻra axloqiy ibrat, qadimgi marosimlar hamda insonparvarlik orqali tartibga solish gʻoyasini ilgari surgan. Oʻzidan bevosita yozma asar qoldirmagan; uning qarashlari va shogirdlari bilan suhbatlari keyinchalik «Lun yuy» («Suhbatlar va mulohazalar») toʻplamida jamlangan.

Tarixiy davr va manbalar

Konfutsiy yashagan davr Xitoy tarixida Bahor va kuz davri (Chunqiu, mil. av. 770–476-yillar) deb ataladi. Bu davrda Sharqiy Chjou podshohlarining hokimiyati zaiflashib, oʻrnini oʻzaro raqobatlashuvchi mustaqil knyazliklar egallagan edi. Anʼanaviy ijtimoiy tabaqalanish izdan chiqib, zodagon urugʻlar oʻrtasidagi nizolar va manfaatparastlik axloqiy meʼyorlarni chetga surgan edi. Konfutsiy ana shunday beqarorlik sharoitida qadimgi Gʻarbiy Chjou davri tartib-qoidalarini qayta tiklashga intildi.

Mutafakkir haqidagi maʼlumotlar bir necha manbaga tayanadi. Eng muhim va bevosita manba — shogirdlari tomonidan tuzilgan «Lun yuy» toʻplamidir. Ikkinchi asosiy manba — Xan sulolasi tarixchisi Sima Syanning «Tarixiy yozuvlar» («Shi szi») asaridagi 47-bob («Konfutsiy xonadoni») hisoblanadi. Shuningdek, «Szo chjuan» yilnomasi sharhlarida ham uning faoliyatiga oid lavhalar saqlangan. Zamonaviy tarixshunoslik Sima Syan keltirgan ayrim rivoyatlarga tanqidiy yondashadi, chunki oradan oʻtgan asrlar davomida mutafakkir shaxsi turli afsonalar bilan oʻralgan; shu sababli tadqiqotchilar uning qarashlarini oʻrganishda avvalo «Lun yuy» matniga tayanadi.

Hayoti

Bolaligi va yoshligi

Konfutsiy miloddan avvalgi 551-yilda Lu podsholigining Szou shahrida (hozirgi Shandun viloyatidagi Qufu yaqinida) tugʻilgan. Urugʻ nomi Kong, ismi Tsyu (Qiu), balogʻat yoshida berilgan ikkinchi ismi esa Chjunni boʻlgan. Sima Syanning yozishicha, uning ajdodlari Song podsholigining zodagon xonadoniga mansub boʻlib, nizolar tufayli Luga koʻchib oʻtgan. Otasi Shuliang Xe keksayganida Yan Chjayszay ismli qizga uylangan.

Konfutsiy uch yoshdaligida otasi vafot etgan. Onasi uni qashshoqlikda voyaga yetkazgan. «Lun yuy»da mutafakkir: «Men yoshligimda nochor edim, shuning uchun koʻplab oddiy ishlarni bajarishni oʻrgandim», deydi. Oʻn toʻqqiz yoshida uylanib, Li ismli oʻgʻil koʻrgan. Yoshligida Lu podsholigida don omborlarini hisobga olish va chorvani nazorat qilish kabi quyi amallarda ishlagan, qadimgi yozuvlar hamda marosimlarni mustaqil oʻrgangan.

Pedagogik faoliyati

Taxminan oʻttiz yoshlarida Konfutsiy xususiy maktab ochdi. Oʻsha davrda taʼlim faqat aristokratlarning imtiyozi boʻlgan bir paytda, u tabaqasidan qatʼi nazar har bir iqtidorli kishiga taʼlim berish tamoyilini ilgari surdi: «Taʼlimda hech qanday toifalarga ajratish boʻlmasligi kerak».

U shogirdlariga qadimgi «Olti sanʼat»ni (marosimlar, musiqa, kamondan otish, aravani boshqarish, xattotlik va hisob) oʻrgatgan. Asosiy eʼtiborni texnik koʻnikmalarga emas, balki axloqiy takomillashuvga va jamiyatga xizmat qilish burchiga qaratdi. Uning maktabida Yan Xuey, Tsiguon, Szilu kabi oʻnlab iqtidorli shogirdlar saboq oldi.

Lu podsholigidagi xizmati

Miloddan avvalgi 501-yilda Lu hukmdori Ding-gun Konfutsiyni Chjundu shahri boshqaruvchisi etib tayinladi. Qisqa muddatda shaharda tartib oʻrnatgach, u adliya vaziri (da sikou) darajasiga koʻtarildi. Miloddan avvalgi 500-yilda Szyagu shahrida Lu va Si podsholiklari hukmdorlari uchrashuvida Ding-gunning marosimchisi sifatida qatnashib, muzokaralarda Lu manfaatlarini muvaffaqiyatli himoya qildi.

Biroq Lu podsholigidagi amaliy hokimiyat uchta qudratli zodagon urugʻ — Szi, Men va Shu xonadonlari nazoratida edi. Konfutsiy markaziy hokimiyatni kuchaytirish maqsadida ushbu urugʻlarning mustahkamlangan shahar devorlarini buzishga urindi, ammo Men urugʻining qarshiligi tufayli reja oxiriga yetmadi. Shundan soʻng hukmdor saroy maishatiga berilib, marosimlarni bajarmay qoʻygach, Konfutsiy miloddan avvalgi 497-yilda lavozimini tark etdi.

Sayohat yillari

Amaldan ketgan Konfutsiy shogirdlari bilan oʻn toʻrt yil (mil. av. 497–484-yillar) davomida Vey, Song, Chen, Tsay kabi podsholiklar boʻylab sayohat qildi. Uning maqsadi oʻzining boshqaruv tamoyillarini qabul qiladigan hukmdorni topish edi.

Bu yillar xavf-xatarlarga toʻla boʻldi. Kuang shahrida aholi uni zolim sarkarda Yang Xu bilan adashtirib qamal qildi. Song podsholigida amaldor Huan Tuey uning hayotiga qasd qilmoqchi boʻldi. Chen va Tsay chegarasida esa shogirdlari bilan ochlikda qoldi. Shunga qaramay, u taʼlim berishni toʻxtatmadi. Hukmdorlar unga ehtirom koʻrsatsa-da, uning qatʼiy axloqiy talablarini boshqaruvga tatbiq etishdan qochdilar.

Qaytishi va umrining soʻnggi yillari

Miloddan avvalgi 484-yilda Lu hukmdori Ai-gun Konfutsiyni vataniga qaytardi. Keksalik yillarida u davlat lavozimlariga daʼvo qilmay, taʼlim berish va qadimgi matnlarni tartibga solish bilan mashgʻul boʻldi.

Bu davrda mutafakkir ogʻir yoʻqotishlarni boshdan kechirdi: oʻgʻli Li va sevimli shogirdi Yan Xuey vafot etdi. Rivoyatga koʻra, miloddan avvalgi 481-yilda kamyob tsilin maxluqi tutilgani xabarini eshitgach, buni samoviy nishona deb bilib, «Chunqiu» yilnomasini yozishni toʻxtatgan. Miloddan avvalgi 479-yilda Konfutsiy 72 yoshida Lu podsholigida vafot etdi va Si daryosi boʻyida dafn qilindi. Shogirdlari uning qabri atrofida uch yil motam tutdilar.

Taʼlimot tamoyillari

Insoniylik (jen)

Konfutsiy falsafasining markaziy tushunchasi — «jen» (仁, insonparvarlik, ezgulik) hisoblanadi. «Lun yuy»da bu tushuncha yuzdan ortiq oʻrinda tilga olinadi. Konfutsiyga koʻra, insoniylik — bu oʻzgalarga mehr koʻrsatish va ularni qadrlash demakdir.

Uning amaliy mezoni sifatida Konfutsiy «shu» (oʻzaro munosabat) tamoyilini, yaʼni «oltin qoida»ni keltiradi: «Oʻzingga ravo koʻrmagan narsani boshqalarga ham ravo koʻrma». Mutafakkir insonparvarlikni kishining ichki axloqiy intilishi deb bilgan.

Marosim va odob (li)

Agar insoniylik ichki maʼnaviy holat boʻlsa, «li» (禮, marosim, odob) uning tashqi ifodasidir. Konfutsiy taʼlimotida «li» quruq rasmiyatchilik emas, balki oilaviy munosabatlar, kundalik muomala va davlat marosimlarini qamrab oluvchi madaniyat mezonidir.

Konfutsiy jamiyatdagi parokandalik sababini odamlarning marosim va odob qoidalarini buzishida deb bilgan. «Oʻz nafsini tiyish va marosimlarga qaytish — insoniylik demakdir», deydi u «Lun yuy»da. Marosimlarga rioya qilish inson tuygʻularini jilovlashga va ijtimoiy totuvlikni taʼminlashga xizmat qiladi.

Adolat va burch (i)

Konfutsiy ilgari surgan «i» (義) tamoyili adolat, toʻgʻrilik va maʼnaviy burchni anglatadi. Mutafakkir adolatni shaxsiy manfaat va moddiy foyda («li», 利) tushunchasiga qarama-qarshi qoʻyadi. Uningcha, kishi har qanday ishda foydani emas, adolatni koʻzlashi kerak.

«Olijanob inson burch haqida fikr yuritadi, kichik odam esa foydani koʻzlaydi», deyiladi «Lun yuy»da. Adolatsiz yoʻl bilan topilgan boylik va amalni Konfutsiy oʻtkinchi bulutga tenglashtirgan.

Farzandlik burchi (syao)

Konfutsiylikda oila davlatning poydevori sifatida qaraladi. Shu sababli «syao» (孝) — ota-onaga hurmat va farzandlik burchi asosiy fazilatlardan biridir. Bu tamoyil ota-onaga tirikligida gʻamxoʻrlik qilishni, vafotidan soʻng marosimlarni ado etishni talab qiladi.

Oʻz oilasida kattalarga hurmat koʻrsatishni oʻrgangan kishi jamiyatda tartibsizlik chiqarmaydi, oʻz vazifasini halol bajaradi deb hisoblangan. Shu tariqa oilaviy tarbiya davlat barqarorligining asosi deb belgilangan.

«Olijanob inson» (syun-szi)

Qadimgi Xitoyda «syun-szi» (君子) atamasi nasl-nasabi oliy zodagonlarni anglatgan. Konfutsiy bu tushunchaga yangi axloqiy mazmun berdi: kishining olijanobligi uning kelib chiqishi bilan emas, balki bilimi, adolati va axloqi bilan belgilanadi.

U «syun-szi»ni «syao-jen» (小人 — kichik, mayda odam) bilan qiyoslaydi. Olijanob inson oʻziga talabchan boʻladi, burchini oʻylaydi va qiyinchiliklarga sabr qiladi. Mayda odam esa faqat shaxsiy manfaatini koʻzlaydi, omadsizlikda boshqalarni ayblaydi va doimiy xavotirda yashaydi.

Nomlarni toʻgʻrilash va davlat boshqaruvi

Jamiyatda tartib oʻrnatish uchun Konfutsiy «chjen min» (正名) — «nomlarni toʻgʻrilash» gʻoyasini ilgari surdi. Uning mohiyati shundaki, har bir ijtimoiy maqom oʻz vazifasiga mos kelishi lozim: «Hukmdor hukmdor boʻlsin, vazir vazir boʻlsin, ota ota boʻlsin, oʻgʻil oʻgʻil boʻlsin».

Davlatni boshqarishda Konfutsiy jazolardan koʻra axloqiy oʻrnak koʻrsatishni afzal bilgan. Boshqaruvchi adolatli boʻlsa, xalq ham unga ergashadi. «Lun yuy»da Konfutsiy oʻtmishdagi Si podsholigi vaziri Guan Chjun faoliyatiga ham toʻxtalgan. U Guan Chjunning shaxsiy hayotidagi marosimiy kamchiliklarini tanqid qilsa-da, uning Si davlatini mustahkamlab, knyazliklarni birlashtirish orqali madaniyatni saqlab qolganini eʼtirof etgan: «Guan Chjun boʻlmaganida, biz sochimizni yoyib, toʻnimizni chap tomondan bogʻlab yurgan boʻlardik».

Asarlar va «Lun yuy»

Konfutsiy oʻzini yangi taʼlimot yaratuvchisi deb bilmagan; u qadimgi donishmandlar anʼanalarini yetkazuvchi shaxs boʻlganini taʼkidlagan: «Men yetkazuvchiman, yangilik yaratuvchi emasman; qadimgi anʼanalarga ishonaman va ularni qadrlayman».

Xitoy anʼanasida «Besh kitob» («U szin») — «Shi szin», «Shu szin», «Li szi», «I szin» va «Chunqiu» unga nisbat beriladi. Zamonaviy tadqiqotlar bu matnlarning aksariyati turli davrlarda vujudga kelganini koʻrsatadi; Konfutsiy ulardan faqat taʼlimda foydalangan boʻlishi mumkin. Ulardan faqat Lu solnomasi — «Chunqiu»ning tahriri bevosita uning faoliyati bilan bogʻlanadi.

Konfutsiy qarashlarini oʻrganishda asosiy manba «Lun yuy» («Suhbatlar va mulohazalar») toʻplamidir. Bu asar mutafakkir vafotidan soʻng uning shogirdlari tomonidan tuzilgan. Yigirma bobdan iborat toʻplamda Konfutsiyning qisqa aforizmlari, shogirdlarining savollariga bergan javoblari va muloqotlari saqlangan.

Merosi

Konfutsiy vafotidan soʻng uning taʼlimotini Men-szi va Syun-szi kabi mutafakkirlar davom ettirdi. Men-szi inson tabiati yaxshilikka moyil deb hisoblagan boʻlsa, Syun-szi inson tabiati dastlab nomukammal boʻlib, marosimlar orqali tarbiyalanadi, degan qarashni ilgari surdi.

Miloddan avvalgi 221-yilda Sin sulolasi davrida legizm mafkurasi hukmron boʻlib, imperator Sin Shixuandi konfutsiylik kitoblarini yoqishni buyurdi. Biroq Sin sulolasi tez orada yiqilib, Xan sulolasi davrida konfutsiylikka munosabat oʻzgardi.

Miloddan avvalgi II asrda imperator Vu-di davrida konfutsiylik Xitoyning rasmiy davlat mafkurasiga aylantirildi. Imperator Gaozu (Lyu Ban) miloddan avvalgi 195-yilda Konfutsiy qabrida qurbonlik keltirgan birinchi hukmdor boʻldi. Keyingi asrlarda esa sulolalar mutafakkirga faxriy unvonlar berdilar.

Xitoyda amaldorlarni tanlash uchun joriy etilgan «keju» imtihon tizimi konfutsiylik matnlarini bilishga asoslandi va 1905-yilgacha amalda boʻldi. Konfutsiylik shuningdek Koreya, Yaponiya va Vyetnamda ham qabul qilinib, Sharqiy Osiyo xalqlarining madaniyati va davlatchilik anʼanalariga taʼsir koʻrsatdi.

Asosiy yutuqlari

  1. 01 Xitoy falsafasi va davlatchiligida asrlar davomida asosiy dunyoqarash boʻlib xizmat qilgan konfutsiylik taʼlimotiga asos soldi.
  2. 02 Tabaqaviy kelib chiqishidan qatʼi nazar har bir iqtidorli kishiga taʼlim berish tamoyiliga tayangan ilk xususiy maktablardan birini ochdi.
  3. 03 Jamiyatni qonuniy jazolardan koʻra axloqiy ibrat, marosimlar (li) va insoniylik (jen) orqali boshqarish gʻoyasini ilgari surdi.
  4. 04 Uning fikrlari va shogirdlari bilan muloqotlari vafotidan soʻng «Lun yuy» («Suhbatlar va mulohazalar») toʻplamida umumlashtirildi.
  5. 05 Anʼanaviy xitoy tarixshunosligida qadimgi kanonik matnlar — «Besh kitob» («U szin»)ni tartibga solgan shaxs sifatida eʼtirof etilgan.

Xronologiya

  1. mil. av. 551

    Lu podsholigining Szou shahrida (hozirgi Shandun viloyatidagi Qufu yaqinida) amaldor Shuliang Xe xonadonida tugʻildi.

  2. mil. av. ~548

    Otasi vafot etdi; bolaligi va yoshligi onasi Yan Chjayszay qaramogʻida qashshoqlikda kechdi.

  3. mil. av. ~532

    Oʻn toʻqqiz yoshida Qiguan urugʻidan boʻlgan ayolga uylandi; keyingi yili oʻgʻli Li (laqabi Boyu) dunyoga keldi.

  4. mil. av. ~522

    Lu podsholigida don omborlari hisobchisi va chorva nazoratchisi lavozimlarida ishladi; xususiy oʻqituvchilik faoliyatini boshladi.

  5. mil. av. 517

    Lu hukmdori Chjao-gun bilan uch zodagon xonadon oʻrtasidagi nizo sababli Lu davlatini tark etib, qoʻshni Si podsholigiga bordi.

  6. mil. av. 501

    Lu podsholigiga qaytgach, Chjundu shahri boshqaruvchisi etib tayinlandi, soʻng adliya vaziri (da sikou) darajasiga koʻtarildi.

  7. mil. av. 500

    Szyagu shahrida Lu va Si podsholiklari hukmdorlari uchrashuvida Lu hukmdori Ding-gunning marosimchisi va maslahatchisi sifatida ishtirok etdi.

  8. mil. av. 497

    Lu davlatidagi siyosiy ixtiloflar va hukmdorlarning marosimlarga beparvoligi sababli lavozimidan ketib, shogirdlari bilan oʻn toʻrt yillik sayohatga chiqdi.

  9. mil. av. 484

    Oʻn toʻrt yillik darbadarlikdan soʻng Lu podsholigiga taklif etildi; davlat ishlaridan chetlanib, qadimgi matnlarni tartibga solish va taʼlim berishga kirishdi.

  10. mil. av. 481

    Lu podsholigida kamyob marosim hayvoni — lin (tsilin) tutilgani xabari yetdi; Konfutsiy «Chunqiu» yilnomasini yozishni shu voqea bilan toʻxtatdi.

  11. mil. av. 479

    Lu podsholigida 72 yoshida vafot etdi; Si daryosi boʻyida dafn qilindi va shogirdlari uning qabri atrofida motam tutdi.

  12. mil. av. 195

    Xan sulolasi asoschisi imperator Gaozu (Lyu Ban) Konfutsiy qabriga tashrif buyurib, uning sharafiga rasmiy qurbonlik keltirdi.

Iqtiboslar

«Oʻzingga ravo koʻrmagan narsani boshqalarga ham ravo koʻrma.»
Konfutsiy · Konfutsiy, «Lun yuy» («Suhbatlar va mulohazalar»), XV bob, 24
«Oʻrganib, uni oʻz vaqtida qoʻllash — quvonch emasmi?»
Konfutsiy · Konfutsiy, «Lun yuy» («Suhbatlar va mulohazalar»), I bob, 1

Koʻp beriladigan savollar

Konfutsiyning asl ismi nima boʻlgan?

Uning urugʻ nomi Kong, asl ismi Tsyu (Qiu), ikkinchi (balogʻat) ismi Chjunni boʻlgan. «Konfutsiy» nomi «Kong Fu-szi» (Ustoz Kong) soʻzining XVI asrda yevropalik missionerlar (jezuitlar) tomonidan lotinlashtirilgan shaklidir.

Konfutsiy biror kitob yozganmi?

Konfutsiy oʻz nomidan kitob yozmagan; u oʻzini yangilik yaratuvchi emas, qadimgi anʼanalarni yetkazuvchi deb hisoblagan. Uning asosiy qarashlari va oʻgitlari vafotidan soʻng shogirdlari va ularning izdoshlari tomonidan «Lun yuy» («Suhbatlar va mulohazalar») toʻplamida jamlangan.

Konfutsiy taʼlimotining bosh tamoyili nima?

Taʼlimotning markazida insoniylik (jen) va marosim-odob meʼyorlariga (li) rioya qilish turadi. Konfutsiy jamiyatdagi tartib qonuniy jazo bilan emas, har bir insonning oʻz burchini anglashi va axloqiy takomillashuvi orqali oʻrnatiladi deb bilgan.

«Lun yuy» asari qanday vujudga kelgan?

Bu toʻplam Konfutsiy vafotidan keyin bir necha oʻn yillar davomida uning shogirdlari tomonidan tuzilgan. Unda ustozning hikmatlari, shogirdlarining savollariga javoblari va oʻsha davr hukmdorlari bilan muloqotlari qisqa parchalar tarzida saqlangan.

Konfutsiy oʻz davrida davlat lavozimlarida ishlaganmi?

Ha, u Lu podsholigida shahar hokimi va adliya vaziri vazifalarini bajargan. Biroq hukmdorlar uning axloqiy boshqaruv haqidagi talablariga toʻliq rioya qilmagach, lavozimini tark etib, oʻz gʻoyalarini qabul qiladigan hukmdorni izlab boshqa podsholiklarga sayohat qilgan.

Konfutsiylik dinmi yoki falsafa?

Konfutsiylik dastlab ijtimoiy-axloqiy va siyosiy falsafa sifatida shakllangan. Keyinchalik Xan sulolasi davridan boshlab u davlat mafkurasiga aylangan va ajdodlar xotirasini eʼzozlash hamda samoviy tartib bilan bogʻliq marosimiy unsurlarni oʻz ichiga olgan.

Manbalar

  1. Sima Syan. Tarixiy yozuvlar (Shi szi), 47-bob: Konfutsiy xonadoni (Kongzi shijia)
  2. Stanford Encyclopedia of Philosophy: Confucius
  3. Internet Encyclopedia of Philosophy: Confucius (Kongzi)
  4. Encyclopaedia Britannica: Confucius
  5. D. C. Lau. Confucius: The Analects (Lun yü). Penguin Books, 1979

Rasm: Vu Daozi (Tang sulolasi) · Public domain

Oʻxshash biografiyalar