Arastu
Boshqa nomlari: Aristotel, Aristotle, Ἀριστοτέλης, Аристотель, Muallimi avval
Afinada Likey maktabiga asos solgan yunon faylasufi. Mantiq, metafizika, etika, siyosat va biologiyaga oid asarlar yozgan; islom olamida «Muallimi avval» (Birinchi muallim) deb atalgan.
Arastu mil. av. 384-yilda Stagirada tugʻilib, mil. av. 322-yilda Xalkidada vafot etgan yunon faylasufi va tabiatshunosi. U Aflotun Akademiyasida oʻqigan, Makedoniya shahzodasi Iskandarga ustozlik qilgan, Afinada Likey maktabini ochgan. Mantiq, fizika, metafizika, biologiya, etika, ritorika va siyosatga oid asarlari Vizantiya, islom olami va Gʻarbiy Yevropada asrlar davomida oʻqilgan va sharhlangan. Islom olamida u «Muallimi avval» (Birinchi muallim) deb atalgan.
Hayoti va taʼlimi
Arastu mil. av. 384-yilda Xalkidika yarim orolining sharqiy sohilida joylashgan Stagira shahrida tavallud topgan. Shu sababli keyingi davr adabiyotlarida u koʻpincha «Stagirit» deb ham yuritiladi. Uning otasi Nikomax Makedoniya shohi Amintas III ning saroy tabibi boʻlgan, onasi Festida esa Evbeya orolidan chiqqan aslzoda ayol edi. Boʻlajak faylasuf yoshligidanoq tabobat, anatomiya va jonli tabiatni bevosita kuzatish muhitida tarbiyalandi.
Oʻn yetti yoshida ota-onasidan yetim qolgan Arastu vasiysi Proxiyen koʻmagida oʻqishni davom ettirish uchun Afinaga yuborildi. U yerda Aflotun tomonidan tashkil etilgan mashhur Akademiyaga kirdi va yigirma yil mobaynida — to Aflotunning vafotiga qadar shu yerda taʼlim oldi, ilmiy bahslarda qatnashdi va keyinchalik dars berdi. Qadimgi tarjimai hol manbalariga koʻra, Aflotun uni «Akademiya aqli», uyini esa «kitobxon uyi» deb atagan. Shunga qaramay, Arastu ustozining gʻoyalar dunyosi haqidagi taʼlimotini mustaqil tahlil qildi va narsalarning mohiyati ularning oʻzidan tashqarida boʻlishi mumkin emasligini isbotlashga kirishdi.
Mil. av. 347-yilda Aflotun vafot etib, Akademiya rahnamoligi Spevsippga oʻtgach, Arastu safdoshi Ksenokrat bilan birga Afinani tark etdi. Ular Kichik Osiyoning shimoli-gʻarbidagi Troada mintaqasiga — Atarney va Asos shaharlariga bordilar. Bu shaharlar hukmdori, Aflotun Akademiyasining sobiq tinglovchisi Germiy ularni izzat-ikrom bilan kutib oldi. Arastu bu yerda qariyb uch yil yashab, Germiyning jiyani (ayrim manbalarda asrab olingan qizi) Pifiadaga uylandi.
Mil. av. 345-yilda doʻsti va shogirdi Teofrastning taklifiga binoan Lesbos orolidagi Mitilena shahriga koʻchib oʻtdi. U yerda dengiz lagunalari va sohillarida ikki yil davomida dengiz jonzotlari, baliqlar va mollyuskalar hayotini oʻrganib, empirik biologiya boʻyicha keng qamrovli material toʻpladi.
Iskandar Zulqarnayn murabbiysi
Mil. av. 343-yilda Makedoniya shohi Filipp II Arastuni poytaxt Pellaga taklif qilib, oʻzining oʻn uch yoshli oʻgʻli Iskandarga (boʻlajak Iskandar Zulqarnaynga) ustozlik qilishni topshirdi. Taʼlim Pella yaqinidagi Mieza qishlogʻida, Nimfalar ibodatxonasi (Nimfeyon) atrofida olib borilgan.
Arastu yosh shahzodaga ritorika, adabiyot, axloq, geografiya, tabiatshunoslik va davlat boshqaruvi asoslarini oʻrgatdi.
Qadimgi mualliflarning yozishicha, Filipp II bu xizmati evaziga urushda vayron qilingan Stagirani qayta tikladi va uning fuqarolarini qaytardi. Iskandar taxtga oʻtirib, Sharqqa harbiy yurish boshlagach, Arastuning murabbiylik vazifasi yakunlandi va u yana Afinaga yoʻl oldi.
Likey maktabi va peripatetiklar
Mil. av. 335-yilda, taxminan ellik yoshida, Arastu Afinaga qaytdi. U shahar tashqarisida, Apollon Likeylik ibodatxonasi yaqinidagi gimnaziya hududida oʻz maktabini ochdi. Maktab «Likey» deb atala boshladi (lotincha — litsey).
Qadimgi manbalarga koʻra, Arastu ertalab ichki doira uchun falsafiy maʼruzalarni, kechqurun esa keng tinglovchilar uchun ritorika va axloq boʻyicha suhbatlarni oʻtkazgan.
Strabonning yozishicha, Arastu kitob toʻplagan va ularni tartibga solgan birinchilardan boʻlgan. Pliniy keyinroq Iskandar unga yurishlaridan hayvon namunalarini yuborib turgani haqida yozgan, biroq bu maʼlumotga ehtiyotkorlik bilan qaraladi. Arastu Likeyda oʻn ikki yil dars berdi.
Mil. av. 323-yilda Iskandarning kutilmagan vafotidan soʻng Afinada makedoniyaliklar hukmronligiga qarshi isyon koʻtarildi. Makedoniya saroyi bilan yaqin aloqada boʻlgan Arastuga nisbatan dushmanlik kayfiyati kuchaydi. Kohin Yevrimedon faylasufni xudolarga hurmatsizlikda (asebeyada) ayblab, sudga chaqirdi. Rivoyatga koʻra, Suqrotning qismatini eslagan Arastu «afinaliklar falsafaga qarshi ikkinchi marta jinoyat qilishiga yoʻl qoʻymaslik» uchun shaharni tark etdi va onasining vatani boʻlgan Evbeya orolidagi Xalkida shahriga koʻchib oʻtdi. Oradan bir yil oʻtib, mil. av. 322-yilda 62 yoshida, Diogen Laertiyning yozishicha oshqozon xastaligidan, vafot etdi. U maktab boshqaruvini vasiyatiga koʻra sevimli shogirdi Teofrastga qoldirdi.
Falsafiy va ilmiy taʼlimoti
Mantiq (Organon)
Arastu formal mantiqqa mustaqil fan sifatida asos soldi. Uning mantiqqa oid risolalari keyinchalik shogirdlari tomonidan «Organon» (yunoncha «qurol», «asbob») nomi ostida umumlashtirildi. Bu toʻplamga «Kategoriyalar», «Talqin haqida», «Birinchi analitika», «Ikkinchi analitika», «Topika» va «Sofistik raddiyalar» asarlari kiradi.
«Metafizika»da u ziddiyatsizlik qonuni (bir narsa bir vaqtda ham mavjud, ham mavjud emas boʻla olmaydi) va uchinchisi istisno qonunini bayon qildi. «Birinchi analitika»da esa sillogizmlar nazariyasini ishlab chiqdi: ikki hukmdan (premisadan) uchinchi hukm (xulosa) zaruriy ravishda kelib chiqadi. Mantiq Arastu uchun fanning oʻzi emas, barcha fanlar uchun asbob (organon) edi.
Metafizika va gilemorfizm
Arastu oʻzining ontologik qarashlarini «birinchi falsafa» deb atagan; bu asarlar keyinchalik tahrirchilar tomonidan tabiat haqidagi asarlardan keyin joylashtirilgani sababli «Metafizika» (tabiatdan keyingi) nomini oldi.
U narsa materiya va shakl (morfe, eydos) birligidan iborat degan gilemorfizm taʼlimotini bayon qildi:
- Materiya — bu passiv imkoniyat, narsaning vujudga kelishi uchun xomashyodir (masalan, haykal uchun marmar yoki jez).
- Shakl — bu faol ibtido, imkoniyatni voqelikka aylantiruvchi mohiyatdir (haykaltarosh bergan qiyofa). Shaklsiz sof materiya mavjud boʻla olmaydi; xuddi shuningdek, dunyodagi moddiy narsalar ham shaklsiz boʻlmaydi.
Borliqdagi harakat va oʻzgarishlarni tushuntirish uchun Arastu toʻrtta sabab nazariyasini ishlab chiqdi:
- Moddiy sabab — narsaning jismoniy asosi.
- Shakliy sabab — narsaning tuzilishi va taʼrifi.
- Harakatlantiruvchi sabab — jarayonni boshlab beruvchi kuch.
- Maqsad sababi — narsa nima maqsadda mavjudligi (teleologiya).
«Metafizika»ning XII kitobida esa oʻzi harakatlanmaydigan, ammo koinotni maqsad sifatida harakatga keltiruvchi «Birlamchi Qoʻzgʻatuvchi» tasvirlanadi.
Tabiiy fanlar va biologiya
Arastu oʻzining «Fizika», «Osmon haqida», «Tugʻilish va yoʻqolish haqida», «Meteorologiya» asarlarida tabiat qonuniyatlarini umumlashtirdi. Unga koʻra, yer osti va yer usti olami toʻrtta asosiy elementdan (tuproq, suv, havo, olov) tashkil topgan boʻlib, ularning har biri oʻz tabiiy oʻrniga intiladi. Osmon jismlari esa oʻzgarmas va yemirilmas beshinchi element — efirdan iboratdir.
Biologiyaga oid asarlari asosan «Hayvonlar tarixi», «Hayvonlarning qismlari haqida» va «Hayvonlarning paydo boʻlishi haqida» kitoblaridir. Taxminan 500 hayvon turini tasvirlab, ularni qonli (asosan umurtqalilar) va qonsiz (umurtqasizlar) guruhlarga ajratgan. Tirik mavjudotlarni soddadan murakkabga qarab joylashtirgan tartibi keyinchalik «tabiat narvoni» (scala naturae) deb atalgan. Tovuq tuxumi ichidagi embrion rivojini kunma-kun kuzatgani ham maʼlum.
«Jon haqida» risolasida Arastu inson ruhiyatini biologik nuqtayi nazardan tahlil qildi. U jonni uch turga boʻldi: oʻsimlik joni (oziqlanish va koʻpayish), hayvoniy jon (sezgi va harakat) hamda insoniy aql joni (tafakkur).
Axloq va siyosat
Axloq masalalari Arastuning «Nikomax axloqi» va «Evdem axloqi» asarlarida yoritilgan. Uning etikasining markazida evdemonizm — baxtga erishish tushunchasi yotadi. Baxt boylik yoki lazzatda emas, balki inson aqlini kamolotga yetkazishda va fazilatli hayot kechirishdadir. Fazilat — bu ikki chekkalik (yetishmovchilik va haddan oshish) orasidagi oltin oʻrtaliqdir. Masalan, mardlik — qoʻrqoqlik bilan quturgan jasurlik oʻrtasidagi moʻtadillikdir; saxiylik — xasislik bilan isrofgarchilik oʻrtasidagi oʻlchovdir.
«Siyosat» asarida Arastu insonni tabiatan «siyosiy hayvon» (zoon politikon) deb taʼriflaydi. Inson oʻz tabiatini faqat jamiyat va davlat ichidagina toʻla namoyon eta oladi. Diogen Laertiyga koʻra, u 158 ta shahar-davlat (polis) tuzumini toʻplagan. Shundan faqat «Afina politiyasi» asari bizgacha yaxlit saqlanib qolgan.
Arastu davlat boshqaruv shakllarini ikki guruhga ajratdi:
- Toʻgʻri shakllar (umum manfaatiga xizmat qiladi): monarxiya (shohlik), aristokratiya (aslzodalar boshqaruvi) va politiya (moʻtadil fuqarolar boshqaruvi).
- Notoʻgʻri shakllar (faqat hukmdorlar manfaatiga xizmat qiladi): tiraniya, oligarxiya va demokratiya (Arastu bu soʻzni xalq hokimiyatining buzilgan shakli maʼnosida ishlatgan).
Barcha boshqaruv shakllari orasida u oʻrta qatlam fuqarolariga tayanuvchi politiya tuzumini eng barqaror va maqbul deb hisobladi.
Merosi va Sharq falsafasidagi oʻrni
Arastuning asarlari vafotidan soʻng Likeyda saqlangan; mil. av. I asrda Andronik Rodoslik ularni qayta tartibga solgan.
Oʻrta asrlarda Arastu asarlari arab tiliga tarjima qilinishi bilan Islom olamida falsafa va mantiq fanining yangi bosqichi boshlandi. Abu Nasr Forobiy Arastuning mantiqiy asarlariga sharhlar yozib, Islom olamida «Muallimi soniy» (Ikkinchi muallim) degan faxriy nom oldi. Ibn Sino oʻzining «Kitob ash-shifo» qomusida Arastu ontologiyasi va tabiatshunosligini rivojlantirdi. Andalusiyalik faylasuf Ibn Rushd Arastu asarlariga sharhlar yozdi va Yevropada «Sharhlovchi» (Averroes) deb atalgan.
XIII asrda Foma Akvinskiy arastuchilikni xristian ilohiyoti bilan sintez qilib, katolik falsafasining asosiy yoʻnalishiga aylantirdi. Oʻrta asr Yevropa universitetlarida mantiq va tabiiy fanlar darslarida Arastu asarlari oʻqitilgan.
Asosiy yutuqlari
- 01 Sillogizmlar nazariyasini ishlab chiqib, formal mantiqning ilk tizimini yaratdi.
- 02 Mil. av. 335-yilda Afinada Likey maktabiga asos soldi; uning tarafdorlari «peripatetiklar» deb ataldi.
- 03 Narsani shakl va materiya birligi deb tushuntiruvchi «gilemorfizm» taʼlimotini bayon qildi.
- 04 Taxminan 500 hayvon turini kuzatib, ularni guruhlarga ajratdi va zoologiyaga oid asarlar yozdi.
- 05 Forobiy, Ibn Sino va Ibn Rushd kabi islom olami faylasuflari uning mantiq va falsafa asarlarini sharhladi.
Xronologiya
-
mil. av. 384
Xalkidika yarim orolidagi Stagira shahrida Makedoniya shohining saroy tabibi Nikomax oilasida tugʻildi.
-
mil. av. 367
Oʻn yetti yoshida Afinaga kelib, Aflotun Akademiyasiga kirdi va yigirma yil shu yerda qoldi.
-
mil. av. 347
Aflotun vafotidan soʻng Afinani tark etib, Kichik Osiyodagi Asos va Atarney shaharlarida yashadi.
-
mil. av. 345
Lesbos orolidagi Mitilenaga koʻchib, Teofrast bilan birga dengiz jonzotlarini kuzatdi.
-
mil. av. 343
Makedoniya shohi Filipp II taklifi bilan oʻn uch yoshli Iskandarga ustozlik qila boshladi.
-
mil. av. 335
Afinaga qaytib, Apollon Likeylik ibodatxonasi yaqinida oʻz maktabi — Likeyga asos soldi.
-
mil. av. 323
Iskandar Zulqarnayn vafot etgach, Afinada makedoniyaliklarga qarshi harakatlar kuchaygani sababli shaharni tark etdi.
-
mil. av. 322
Evbeya orolidagi Xalkidada, manbalarga koʻra oshqozon xastaligidan, 62 yoshida vafot etdi.
Iqtiboslar
«Barcha odamlar tabiatan bilishga intiladi.»
«Inson tabiatan siyosiy mavjudotdir.»
«Ikkalasi ham aziz boʻlsa-da, haqiqatni doʻstlardan ustun qoʻyish taqvodir.»
Koʻp beriladigan savollar
Nima uchun Arastu Sharqda «Muallimi avval» deb atalgan?
Islom olami faylasuflari Arastu asarlarini mantiq va falsafaning asosiy manbasi deb bilgan. Forobiy uning mantiq asarlariga sharhlar yozgani uchun «Ikkinchi muallim» deb atalgan, Arastuga esa «Birinchi muallim» nomi berilgan.
Arastu va Aflotun falsafasidagi asosiy farq nimada?
Aflotun gʻoyalar (eydoslar) moddiy dunyodan tashqarida, mustaqil mavjud deb hisoblagan. Arastu esa shakl (gʻoya) va materiya ajralmas birlikda ekanini, moddiy narsalarning mohiyati ularning oʻz ichida mujassamligini taʼkidlagan.
Arastuning toʻrtta sabab taʼlimoti nima?
Har qanday narsaning paydo boʻlishi toʻrtta sababga tayanadi: moddiy sabab (narsa nimadan yasalgan), shakliy sabab (narsaning tuzilishi yoki mohiyati), harakatlantiruvchi sabab (uni kim yoki nima yasadi) va maqsad sababi (narsa nima maqsadda yaratildi).
Sillogizm nima va u qanday tuziladi?
Sillogizm — ikki toʻgʻri hukmdan (premisa) mantiqiy zaruriyat bilan uchinchi xulosa chiqarish usuli. Masalan: «Barcha odamlar foniydir (katta premisa). Suqrot — odam (kichik premisa). Demak, Suqrot foniydir (xulosa)».
Likey va peripatetiklar maktabi qanday vujudga kelgan?
Mil. av. 335-yilda Arastu Afina chekkasidagi Likey gimnaziyasi yaqinida maktab ochdi. Diogen Laertiyning yozishicha, u dars oʻtayotganda sayr qilgani uchun shogirdlari «peripatetiklar» (yunoncha peripateo — sayr qilmoq) deb atalgan. Boshqalar bu nomni gimnaziyadagi yopiq yoʻlak — peripatosdan keltirib chiqaradi.
Manbalar
- Diogen Laertiy. Mashhur faylasuflar hayoti, V kitob: Arastu
- Stanford Encyclopedia of Philosophy: Aristotle
- Encyclopaedia Britannica: Aristotle
- Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 1-jild: Arastu
Rasm: Lisipp asari nusxasi; Jastrow · Public domain